Stany_Zjednoczone - Celebrity Encyclopedia

Ten artyku- dotyczy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Zobacz te-: inne znaczenia tej nazwy.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki, USA (ang.: United States, United States of America, w skrócie: US, USA) - pa-stwo po„o“one w Ameryce Pó-nocnej. Graniczy z Kanad- od pó-nocy i Meksykiem od po-udnia; od wschodu granic- kraju stanowi Ocean Atlantycki, od pó-nocnego wschodu Ocean Arktyczny, a od zachodu Ocean Spokojny. Trzecie pa-stwo -wiata pod wzgl-dem terytorium (po Rosji i Kanadzie) oraz trzecie pod wzgl-dem liczby ludno-ci (po Chinach i Indiach)^[1].

Historia

Petroglify Una Vida w Chaco Culture National Historical Park, kultura Anasazi (I w. p.n.e. do ko-ca XIII wieku n.e.)

Rys na„wietlaj“cy

Rozmaite j-zykowo i kulturowo, wojuj-ce pomi-dzy sob- ludy tubylczych Amerykanów, w tym stosunkowo mniej rozszczepieni Inuit, zamieszkiwa-y obszary dzisiejszych Stanów Zjednoczonych przez co najmniej ostatnie 20 000 lat. Przed przybyciem Europejczyków, i co za tym idzie, sprowadzeniu si-owo przez nich na te ziemie pojmanych w Afryce Zachodniej i zniewolonych Afrykanów do pracy na plantacjach, populacja autochtonów stanowi-a grubo ponad milion mieszka-ców. W skutek -cierania si- z technologicznie bardziej zabójcz- imigracj- Europejczyków, populacja tubylcza, poddana by-a chronicznym dzia-aniom wojennym, kulturowo wyniszczaj-cym. W wyniku zosta-a sprowadzona do znikomego u-amka nowej ca„o“ci. Murzyni za-, pierwotnie niewolnicy, w skutek krwawej wojny secesyjnej w latach 60. XIX wieku i wygranej przez przeciwników niewolnictwa zostali uwolnieni. Proces ich integracji spo-ecznej, jak i Indian, nadal trwa.

Dzi- USA jest zarówno po cz--ci wymieszanym kulturowo, etnicznie, religijnie i obyczajowo krajem. Z drugiej strony, jest tak-e g--boko miejscami spolaryzowanym, podzielonym politycznie, etnicznie, ekonomicznie i obyczajowo pa-stwem. Jest to obecnie kraj o populacji licz-cej ponad 305 mln ludzi z tendencj- wzrostow-, nacechowany du-ym wzrostem imigracji (legalnej i nielegalnej), szczególnie z s-siedniego Meksyku. Nadal tu niektóre przetrwa-e spo„eczno“ci Indian utrzymuj- odr„bno-“ kulturowo-narodowo„ciow“ (Lakotowie, Hopi). Wielu Indian s„u“y czy s„u-y“o w si-ach zbrojnych USA (np. Nawahowie s„u-“cy podczas II wojny -wiatowej jako India-scy szyfranci). We wielu -rodowiskach o odosobnionym charakterze etnicznym, imigranci czy rodzimi obywatele w du-ej mierze uto„samiaj“ si- z etniczno„ci“ przodków, jednak nie jest to krajow- norm- spo„eczn“.

Dla na-wietlenia zmian historycznych: W 2008, kandydatem na prezydenta USA jest urodzony w stanie Hawaje Afroamerykanin Barack Obama, który jednak nie jest potomkiem niewolnika, poniewa- jego ojcem by- kenijski student zagraniczny, który przyjecha- do USA na Hawaje na studia. Matk- kandydata Obamy by-a bia-a kobieta ze stanu Kansas, studentka na Hawajach, tam-e osiad-a i zam--na ponownie z innym studentem, Indonezyjczykiem, emigruj-ca czasowo do muzu„ma“skiej Indonezji. Obama i jego rodzina przemieszczali si- z matk-. Przysz-y senator USA Obama po raz pierwszy spotka- si- z rasizmem nie na rodzimych Hawajach, lecz ucz„szczaj“c do szko-y publicznej w D“akarcie - ze strony indonezyjskich dzieci.

Europejskie pocz-tki

Inscenizacja z 2000 przybycia Wikingów do zatoki w L'Anse aux Meadows w "Winlandii" (Nowej Fundlandii, ok. 1000)

St. Augustine na Florydzie, wie-a dzwonnicza fortu murowanego z lat 90. w. Miasto jest najstarsz- przetrwa-- osad- Europejczyków na terenie USA (1595)

Pierwsi Europejczycy prawdopodobnie dotarli na obrze-a Stanów Zjednoczonych ok. 1000. Byli to Wikingowie, a „ci“lej, Islandczycy, którzy wpierw zostali banitami wydalonymi do Grenlandii, lub byli to ich potomkowie. Znalezisko archeologiczne w postaci kilkuletniej osady Wikingów z szeregiem domostw odkryto w latach 60. XX wieku na samym skraju pó-nocnej Nowej Fundlandii w L'Anse aux Meadows. Archeolodzy skandynawscy szukali go na podstawie dok-adnych chronologii i opisów w sagach islandzkich, pierwotnie przekazywanych tradycj- ustn-. Miejsce to, po pieczo-owitej rekonstrukcji i budowie przeszklonego nowoczesnego muzeum, zosta-o wpisane na list- -wiatowego dziedzictwa UNESCO. Zagadnieniem obecnie badanym, aczkolwiek nadal nieustalonym, jest gdzie konkretnie ci Wikingowie, korzystaj-cy z L'Ans Aux Meadows, zapu-cili si- dalej na po-udnie wzd„u“ wybrze-a Atlantyku, czy w g--b kontynentu pobliskim wielkim uj-ciem Rzeki „wi“tego Wawrzy-ca.

Dopiero jakie- 500 lat pó-niej, wyprawa Krzysztofa Kolumba zawita-a na pla-e Portoryko w 1492. W prawie tym samym czasie (1497, 1498), Giovanni Caboto (John Cabot), wenecki -eglarz w“oskiego pochodzenia w s„u“bie króla Anglii, op„ywa“ kanadyjskie i ameryka-skie wybrze-a, szukaj-c Przej“cia Pó-nocno-Zachodniego do Indii, zawitawszy m.in. na l-d w dzisiejszym stanie Maine, lecz gin-c na morzu w drodze powrotnej, opodal Islandii. Nie mniej, jego -egluga sta-a si- podstaw- prawn- roszcze- Anglii do ziem Ameryki Pó-nocnej, w tym obszarów po cz--ci stanowi-cych Wybrze-e Wschodnie dzisiejszego terytorium USA. Nied-ugo potem, w 1542, Kalifornia zosta-a "odkryta" przez -eglarza portugalskiego Juana Rodrígueza Cabrillo, który analogicznie do Cabota s„u-y“ królowi Hiszpanii. Oczywi-cie, kraina ta by-a ludnie zamieszkana przez rozmaitych Indian.

W 1565 Hiszpanie ustanowili St. Augustine na Florydzie, pierwsz- przetrwa-- do dzi- osad- Europejczyków na terenie USA. Przez nast-pne 235 lat by-a stolic- hiszpa-skiej Florydy.

Natomiast pierwsi koloni-ci z Anglii, o stosunkowo trwa-ej osadzie na obszarze Stanów Zjednoczonych, rozpocz-li ufortyfikowan- koloni- Jamestown (Wirginia) w 1607. Jednak osada ta, podatna na ataki Indian i g-odowanie, nie przetrwa-a i zosta-a ostatecznie po latach ewakuowana.

Nieco pó-niejsi koloni-ci z Anglii, których osada jednak przetrwa-a i da-a pocz-tek angloj-zycznej kulturze USA w postaci obecnej, to Purytanie, protestanccy uchod-cy na tle religijnym, przybyli w okolice dzisiejszego nadmorskiego Plymouth (Massachusetts) w 1620 na statku "Mayflower".

Konflikty kolonistów z w-adzami Anglii

Wspó-czesna replika statku, na którym mia-o miejsce "Boston Tea Party" (herbatka bosto-ska), zakotwiczona na sta-e jako muzeum w Bostonie

Wi„kszo-ci“ kolonii zarz-dzali wtedy specjalnie przys-ani z Anglii gubernatorzy, przewa-nie niezwi-zani z lokalnymi spo„eczno“ciami. Jednocze-nie rozwija-y si- jednak lokalne samorz-dy, które d„-y“y do uzyskania wi-kszej niezale„no“ci od metropolii. Wyrazem tego by- np. Kongres z Albany. Tymczasem Anglia traktowa-a swe zamorskie posiad„o“ci jako rynek zbytu i „ród“o surowców. Nie by-o zgody na powstawanie manufaktur, co nie poprawia-o nastrojów w-ród kolonistów. Akty Nawigacyjne, czyli ustawy maj-ce za zadanie ochron- angielskich posiad„o“ci przed konkurencj- innych mocarstw kolonialnych dok-adnie regulowa-y, które towary mog- by- produkowane w koloniach, a które musz- by- sprowadzane z Europy.

Dzia-ania zbrojne w czasie brytyjskiej wojny z Indianami i Francuzami spowodowa-y dodatkowe ch-ci w-adz do nowego rodzaju opodatkowania ludno-ci. W 1765 wprowadzono tak zwan- op„at“ stemplow-. Wywo„a“o to wzburzenie mieszka-ców, gdy- uwa-ali oni za niesprawiedliwy obowi-zek p-acenia podatków do wspólnej kasy, przy jednoczesnym braku swej reprezentacji w parlamencie. Og-oszono nawet bojkot angielskich towarów, co spowodowa-o chwilowe ust-pstwa rz-du, jednak sta-o si- jasne, -e bez radykalnej zmiany obecnego stanu, ponowny konflikt pozostawa- kwesti- czasu.

W 1770 przeciwko nowym c-om zaprotestowali mieszka-cy Bostonu. Protestuj-cy t-um zosta- ostrzelany przez wojsko, a ca-e wydarzenie przesz-o do „wiadomo“ci kolonistów jako masakra bosto-ska. W 1773 Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska otrzyma-a od rz-du prawo do sprzeda-y herbaty ameryka-skim koloniom z pomini-ciem ce- i podatków, co wyra-nie uderza-o w lokalnych importerów tego produktu. W odpowiedzi kilkudziesi-ciu cz-onków konspiracyjnej organizacji Synowie Wolno-ci, tu- po przyp„yni“ciu transportu herbaty do portu w Bostonie wdar-o si- na pok-ad statku (przebrani za Indian) i ca-y -adunek zniszczono. Zaj-cie nazwano ironicznie herbatk“ bosto„sk“. Reakcj- brytyjsk- by-o zamkni-cie bosto-skiego portu, co spowodowa-o zak-ócenia handlu w regionie. Nastroje spo-eczne uleg-y radykalizacji, a zwo-any w 1774 I Kongres Kontynentalny podj-- decyzj- do przygotowania zbrojnego wyst-pienia, usi„uj“c jednak nadal prowadzi- rokowania ze stron- brytyjsk-.

Polityka prowadzona przez Wielk- Brytani-, zw-aszcza w latach 60. i 70. XVIII wieku oraz szerz-ce si- idee o“wieceniowe dokona-y gruntownej zmiany w spo„ecze“stwie kolonistów. Przestawali by- ju- poddanymi brytyjskimi i jawnie zacz-li d„-y“ do niezale„no“ci. Zachodz-ce w tym czasie procesy i wydarzenia tego okresu zwane s- rewolucj“ ameryka„sk“. 19 kwietnia 1775 dosz-o do pierwszej konfrontacji zbrojnej si- kolonistów z armi- brytyjsk- - bitwy pod Lexington.

Rozwój terytorialny i polityka zagraniczna

Dziewczyna z plemienia Arikara. Sepia, 1909. Z tomu nr 5 kolekcji "The North American Indian" 2228 fotografii Indian autorstwa Edward S. Curtis. W zbiorach cyfrowych Library of Congress Arikara nietypowo uprawiali rol-, zamieszkuj-c preryjne okolice koryta Missouri, w„a“nie na terytorium zakupionym od Francji

Pomimo licznych k-opotów wewn-trznych, Stany Zjednoczone z powodzeniem rozszerza-y swoje terytorium - w 1803 Thomas Jefferson odkupi- francusk- Luizjan- od Napoleona, co niemal dwukrotnie zwi„kszy“o terytorium kraju. Ponadto w 1818 uda-o si- uzyska- Terytorium Dakoty.

Wojna brytyjsko-ameryka-ska

Zobacz wi-cej w osobnym artykule: wojna brytyjsko-ameryka-ska.

W 1812 wybuch- kolejny spór brytyjsko-ameryka-ski. Zarzewiem konfliktu sta-o si- pogranicze kanadyjskie oraz spór zwi-zany z blokad- handlow- stosowan- przez Brytyjczyków wobec napoleo-skiej Francji. Anglia wykorzysta-a pretekst, by podj-- zbrojn- prób- przywrócenia statusu kolonialnego Stanów Zjednoczonych, ale bez skutku. Wojna brytyjsko-ameryka-ska zako„czy“a si- traktatem gandawskim z 1814, w zasadzie nie przynosz-c wymiernych korzy-ci -adnej ze stron. W ko-cowej fazie jednak przewaga militarna by-a po stronie ameryka-skiej, co zapocz„tkowa“o budow- mitu o niezwyci--onej armii. By-o to tak-e dodatkowym czynnikiem w procesie formowania si- narodu ameryka-skiego. Konsekwencj- konfliktu by-o tak-e podpisanie ugody Rusha-Bagota z 1817, dotycz-cej demilitaryzacji strefy nadgranicznej oraz konwencja z 1818 dotycz-ca regulacji granic.

Dalsza ekspansja terytorialna i og-oszenie izolacjonizmu

Flaga Nowej Hiszpanii

W 1821 kolejny prezydent USA, James Monroe, doprowadzi- do uzyskania hiszpa“skiej Florydy, co by-o kolejnym krokiem w umacnianiu pozycji pa-stwa jako najsilniejszego gracza na kontynencie. W 1823 prezydent Monroe og„osi“ opracowan- przez ówczesnego sekretarza stanu, Johna Quincy'ego Adamsa, tzw. Doktryn- Monroe'a zak„adaj-c“ d--enie do powstrzymania europejskiej ekspansji na ca-ym kontynencie ameryka-skim w zamian za brak ingerencji USA w sprawy Europy. Oznacza-o to pocz-tek d-ugiej epoki w dziejach ameryka-skiej polityki zagranicznej - okresu izolacjonizmu

W tym czasie koloni-ci osiedlali si- tak-e na terenach niepodleg-ego od 1821 Meksyku, szczególnie na terenie Teksasu. W-adze tego kraju odmawia-y jednak przyznania praw politycznych mieszka-com tej prowincji, co doprowadzi-o do formowania si- ruchu oporu. Mieszka-cy wykorzystuj-c anarchi- i wojny domowe n„kaj“ce Meksyk proklamowali w 1836 Republik- Teksasu, a w 1845 og-osili przy--czenie do USA jako 28. stan. Spowodowa-o to wybuch wojny ameryka„sko-meksyka“skiej, trwaj-cej w latach 1846-1848. W jej wyniku Meksyk utraci- tak-e tereny dzisiejszych Nowego Meksyku i Kalifornii, które --cznie z Teksasem stanowi-y przed wojn- po„ow“ jego obszaru.

Tymczasem w 1846 USA uzyska-y brytyjski Oregon, a w 1867 dokona-y ostatniego nabytku na kontynencie kupuj-c od Cara rosyjsk- Alask- za -miesznie nisk- sum- 7 mln dolarów. Ogó-em powierzchnia Stanów Zjednoczonych wzros-a w XIX wieku sze-ciokrotnie.

Rozwój gospodarczy

Liberalne zasady rz„dz“ce gospodark- ameryka„sk“ skutkowa-y jej gwa-townym rozwojem, Powszechne prawo wyborcze dla bia-ych i liczne wolno-ci polityczne przyczynia-y si- do wzmo-onego nap-ywu osadników z Europy. Zak-adali oni dynamicznie rozwijaj-ce si- przedsi-biorstwa, zachowuj-c przy tym etos pracy, wytrwa„o“ci i oszcz„dno“ci. Udzia- Stanów Zjednoczonych w produkcji -wiatowej wzrós- z poziomu 7% w 1840 do 23,3% w 1870. Powszechnie wprowadzano nowe urz-dzenia, np. kombajny. Jednak coraz bardziej uwidacznia- si- podzia- na dwie strefy gospodarcze - przemys„ow“ i zurbanizowan- Pó-noc oraz rolnicze Po-udnie, gdzie na plantacjach masowo wykorzystywano prac- niewolników uprowadzonych w Zachodniej Afryce.

Indianie

Zobacz wi-cej w osobnym artykule: Indianie Ameryki Pó-nocnej.

Indianie w Ameryce P-n. w XVII wieku - cz wschodnia

Na pocz-tku XIX wieku w Ameryce Pó-nocnej „y“o ok. 1 mln Indian, utrzymuj-cych si- g-ównie z -owiectwa, zbieractwa i rybo-ówstwa lub rolnictwa. Post„puj“cy proces osadnictwa bia-ych oznacza- dla tubylców gro„b“ utraty macierzystych terenów. Podzieleni na niewielkie, s-abe militarnie, ekonomicznie i politycznie plemiona, tubylcy stopniowo ulegali cywilizacyjnej przewadze europejskich kolonizatorów. Ekspansja osadnicza na zachód doprowadzi-a do szybkiego skurczenia si- india-skich terenów -owieckich i wyt-pienia stad bizonów, b„d“cych dotychczas podstaw- utrzymania dla wielu plemion na prerii. Kolejnym zagro-eniem dla Indian by-y nieznane im uprzednio choroby, takie jak ospa, oraz cz-ste przypadki popadania w uzale-nienie od alkoholu dostarczanego przez bia-ych. Cz Indian decydowa-a si- na podj-cie walki zbrojnej, lecz nie mia-a ona szansy powodzenia w walce z regularn- i dobrze uzbrojon- armi- USA. Wielu poleg-o te- w podsycanych przez kolonizatorów wojnach mi-dzyplemiennych. Ocala-ych Indian osiedlano w niewielkich rezerwatach, ulokowanych g-ównie na nieu-ytkach, w tym na specjalnie utworzonym Terytorium India-skim (w dzisiejszej Oklahomie). Konflikty w-adz pa-stwowych z Indianami przesz-y do historii pod nazw- wojen z Indianami. Wojny te usta-y dopiero pod koniec XIX wieku, a krótko potem liczebno-- Indian w Stanach Zjednoczonych osi„gn-“a minimum. Stopniowy wzrost liczby Indian i poziomu ich -ycia nast„pi“ dopiero w latach dwudziestych i trzydziestych - po tym jak w 1924 roku wszystkim tubylczym Amerykanom przyznano obywatelstwo ameryka-skie, a w 1934 roku ustawa o reorganizacji Indian (ang. Indian Reorganization Act) usankcjonowa-a ich prawo tubylczych plemion do autonomii i rozwoju w ramach demokratycznych struktur. W 1944 roku powsta- Krajowy Kongres Indian Ameryka-skich (NCAI), najwi-ksza dzi- organizacja ameryka-skich Indian, a w latach 60. i 70. XX wieku mia- miejsce szczyt panindia-skiego spo-eczno-politycznego, kulturowego i religijnego odrodzenia tubylczych Amerykanów, zapocz-tkowany przez AIM i inne organizacje m-odego pokolenia miejskich Indian.

Wojna secesyjna

Bitwa pod Gettysburgiem podczas wojny secesyjnej

W tym czasie zaostrzy-y si- przeciwie-stwa pomi-dzy Pó„noc“, a Po-udniem, które zogniskowa-y si- na kwestii murzy-skiej. Wywo„ywa“o to kryzysy polityczne, powsta- ruch abolicjonistyczny. Próbowano zawiera- ró-ne ugody (m.in. kompromis Missouri w 1820, kompromis w 1850, ustawa Kansas-Nebraska z 1854) jednak nie przynosi-y one rezultatów. Przeciwnicy niewolnictwa skonsolidowali si- po skazaniu na „mier“ i straceniu w 1859 abolicjonisty Johna Browna, który próbowa- wywo„a“ powstanie murzy-skie.

Wybór przeciwnika niewolnictwa, Republikanina Abrahama Lincolna na prezydenta w 1860 spowodowa- wyst-pienie 11 stanów po-udniowych (pod przewodnictwem Karoliny Pó-nocnej) z Unii (24 podtrzyma-y lojalnie Uni-). Stany te utworzy-y nast-pnie Skonfederowane Stany Ameryki, zwane Konfederacj-, w odró-nieniu od Unii. Krwawa wojna secesyjna trwa-a do 1865, pokonania militarnego Konfederacji i spustoszenia Po-udnia. Okres polityczno-ekonomiczny w historii USA po tej wojnie jest znany jako Rekonstrukcja USA.

Izolacjonizm

Pocz-tek XX wieku

W ci-gu kilkudziesi-ciu kolejnych lat po zako-czeniu wojny domowej, USA rozwin--y si- w najwi„ksz“ pot-g- przemys„ow“ -wiata. Przy--czono 17 pa-stw-terytoriów, które sta-y si- nowymi stanami USA. Jako ostatnie zosta-y wch„oni“te: Nowy Meksyk i suwerenne dot-d pa-stwa- Oklahoma w 1907 oraz Arizona w 1912. Rozwini-to po--czenia kolejowe; dzi-ki nim po--czono brzegi obu oceanów. W gospodarce zacz-to stosowa- na szerok- skal- energi- elektryczn- i silniki spalinowe. Szybko zacz--a rozwija- si- motoryzacja, m.in. dzi-ki zak-adom Henry Forda, przyczyniaj-c si- do rozwoju kraju. Powsta-y pierwsze gigantyczne korporacje produkuj-ce m.in. stal, maszyny, okr-ty. Rozwin-- si- przemys- naftowy, chemiczny, bawe-niany, rozwin--o si- górnictwo w-gla kamiennego.

Prezydentury Williama McKinleya i Theodore Roosevelta

Przez po-rednictwo w wojnie rosyjsko-japo-skiej i udzia- w konferencji w Algeciras wesz-y Stany Zjednoczone do polityki mi-dzynarodowej jako równorz-dny partner mocarstw europejskich. W polityce wewn-trznej wykrystalizowa- si- podzia- na Republikanów i Demokratów. Doj-cie do w-adzy jednego ze stronnictw powodowa-o zazwyczaj zmian- ca-ej polityki pa-stwowej, oraz zmian- personelu na stanowiskach od najwy-szych do najni-szych. Wa-niejszymi momentami w rozwoju wewn-trznym by-o wprowadzenie ce- ochronnych na wyroby przemys-owe przez prezydenta Williama McKinleya w 1890, wysi-ki prezydenta Theodore Roosevelta w kierunku zwalczania korupcji i rz-dów bogaczy, a tak-e prawo wprowadzone przez Wilsona dotycz-ce reformy celnej, prawa wyborczego kobiet i prohibicji alkoholowej (która wbrew zamierzeniu pomys-odawców spowodowa-a rozwój przest„pczo“ci).

I wojna -wiatowa

Delegacja USA na konferencj- pokojow-

Silna pozycja polityczna i gospodarcza Stanów Zjednoczonych zapewni-a im decyduj-cy udzia- w I wojnie -wiatowej. W pierwszych jej latach prezydent Wilson przestrzega- zasady nieinterweniowania w konflikt europejski i próbowa- pogodzi- zwa-nione strony, jednak gdy Niemcy og„osi“y nieograniczon- wojn- podwodn-, USA wypowiedzia-y im wojn- 6 kwietnia 1917. Szybko zmobilizowano oko-o 4 milionów „o“nierzy i wybudowano flot-. Wys-anie korpusu interwencyjnego do Francji spowodowa-o wygran- ententy.

Wilson mia- du-y wk-ad w opracowanie traktatu pokojowego. Og„osi“ tzw. 14 punktów Wilsona, które sta-y si- podstaw- traktatu wersalskiego. Jednak Kongres nie ratyfikowa- traktatu wersalskiego i nie wyrazi- zgody na przyst-pienie Stanów Zjednoczonych do Ligi Narodów. Nie uznano te- Rosji Sowieckiej powsta-ej po wojnie. Nast-pni prezydenci uprawiali polityk- powrotu do izolacjonizmu.

Lata mi-dzywojenne

Pierwsze dziesi-ciolecie powojenne stanowi-o okres „wietno“ci Stanów Zjednoczonych. Zarobiwszy krocie na sprzeda-y broni przemys- ameryka-ski prze„ywa“ rozkwit. Eksport i inwestycje zagraniczne wzros-y kilkakrotnie, dolar ameryka-ski zyska- status g-ównej waluty -wiata. Rz-d stosowa- taktyk- tzw. ma-ego rz-du (jak najmniej interwencji pa-stwa w gospodark-). Rozkwit gospodarczy spowodowa- wielk- fal- imigrantów, ludno-- USA wzros-a o kilkana-cie milionów osób. W 1924 przyznano te- obywatelstwo ameryka-skie wszystkim Indianom „yj“cym w granicach Stanów Zjednoczonych.

Wielki kryzys

24 pa-dziernika 1929, nazywanego potem "czarnym czwartkiem" nast„pi“ krach na gie-dzie w Nowym Jorku. By- to pocz-tek wielkiego kryzysu -wiatowego. Produkcja w USA zmala-a o 50%; w 1932 bezrobocie osi„gn-“o 25%; co czwarty farmer straci- ziemi- na skutek zad„u“enia. -rodki podj-te przez prezydenta Herberta Hoovera dla ratowania gospodarki okaza-y si- niewystarczaj-ce.

New Deal

Jego nast-pca, Demokrata Franklin Delano Roosevelt wprowadzi- polityk- okre„lan“ mianem Nowego -adu Ekonomicznego (New Deal). By-o to odej-cie od liberalizmu, banki poddano kontroli rz-dowej, wdro-ono program robót publicznych, upadaj-ce przedsi-biorstwa wzmocniono przez udzielanie po-yczek, powsta-y dop-aty dla rolników; wprowadzono pierwszy w historii system ubezpiecze- emerytalnych, ustanowiono 40 godzinny tydzie- pracy, zwi-kszono zasi-ki dla bezrobotnych, zakazano zatrudniania dzieci, ustalono minimalne p-ace, zalegalizowano zwi-zki zawodowe -to wszystko zapocz„tkowa“o er- demokratycznego socjalizmu. Prawdziwy prze-om w gospodarce spowodowa- wybuch II wojny -wiatowej i zamówienia na bro-. Najwy-sza stawka podatkowa wynosi-a wtedy w USA 70%.

Potwierdzenie izolacjonizmu

W 1933 Roosevelt og„osi“ polityk- dobrego s-siedztwa wobec Ameryki „aci“skiej. W tym samym roku Stany Zjednoczone nawi„za“y stosunki dyplomatyczne z ZSRR. Kongres nadal podtrzymywa- izolacjonizm i uchwala- kolejne ustawy o neutralno“ci (1935, 1936, 1937), w których deklarowano nie mieszanie si- USA do konfliktów europejskich.

II wojna -wiatowa

Jeszcze przed przyst-pieniem do wojny jako jedno z Pa“stw Alianckich, USA aktywnie masywnie wspomaga-y obron- Wielkiej Brytanii. Natomiast prezydent Roosevelt do„-czy“ do tego konfliktu otwarcie, po tym, jak Japonia, ze strony pa-stw Osi, zaatakowa-a skupion- ameryka„sk“ marynark- wojenn- w bazie/wielkiej przystani naturalnej Pearl Harbor na Hawajach, 7 grudnia 1941.

Natychmiast USA zaanga„owa“o si- w wojn- na Pacyfiku, próbuj-c odeprze- atak naje„d“ców na rozmaite kolonie ameryka-skie i brytyjskie i holenderskie, a tak-e zapobiec zaj-ciu Australii. USA równie- udzieli-y ogromnej pomocy materialnej ZSRR w postaci uzbrojenia, wyposa-enia, ekwipunku, ci--arówek, ciep-ej odzie-y i „ywno“ci. Nast-pnie USA przyst„pi“y do ofensyw w Afryce Pó-nocnej, inwazji W“och, a w 1944, do najwi-kszego desantu w historii: W czerwcu 1944 wraz z Brytyjczykami Amerykanie rozpocz-li front zachodnioeuropejski, l„duj“c przy silnym oporze w Normandii (operacja Overlord) i uwalniaj-c pó„nocn“ Francj-, nast-pnie kraje niderlandzkie i zachodnie Niemcy.

W -wietle fanatycznego dotychczasowego oporu na wyspach Pacyfiku, aby zapobiec oczekiwanych olbrzymich strat Armii USA i ludno-ci cywilnej podczas planowanej inwazji Japonii w„a“ciwej, 6 i 9 sierpnia 1945 samoloty B-29 XX Armii Powietrznej startuj-ce z wyspy Iwo Jima zrzuci-y na miasta Hiroszima i Nagasaki w Japonii dwie bomby atomowe, co doprowadzi-o do bezwarunkowej kapitulacji Japo-czyków. Wiadomo-- wstrz„sn-“a -wiatem, poniewa- USA posiada-o bro- mog-c- zniszczy- -wiat, jednak wi-cej ludno-ci zgin--o w wyniku po-arów w drewnianym Tokio po konwencjonalnych wcze-niejszych nalotach, które jednak nie zaowocowa-y kapitulacj-.

Po II wojnie -wiatowej

Koniec wojny Stany Zjednoczone z powodu zrujnowanej konfliktem konkurencji wita-y jako najwi-ksza pot-ga polityczna i przemys-owa na -wiecie; kolejni prezydenci starali si- t- pozycj- utrzyma-. Prezydentur- obj-- Harry Truman, zmniejszy- armi- do pó- miliona w 1950. Og„osi“ program Sprawiedliwy -ad (Fair Deal), którego celem by-o obj-cie opiek- pa„stwow“ najs-abszych spo-ecznie i ekonomicznie obywateli, jednak nie uda-o mu si- go zrealizowa-. Przeciwstawia- si- rosn-cej agresywno-ci ZSRR og„aszaj“c w 1947 tzw. doktryn- Trumana - polityk- powstrzymywania komunizmu. Stany Zjednoczone postanowi-y udzieli- w 1947 pomocy finansowej odbudowuj-cej si- ze zniszcze- Europie (plan Marshalla). Jednak ZSRR, a wraz z nim pozosta-e kraje komunistyczne, nie przyj-- tej pomocy. Zacz--a si- tzw. zimna wojna. W 1949 z inspiracji USA zawi-zano pakty wojskowe NATO w Europie, w 1951 ANZUS na Pacyfiku i w 1954 SEATO w Azji Po-udniowo-Wschodniej.

Polityka "powstrzymywania" i "maccartyzm"

Z obaw przed komunizmem zrodzi-y si- wypaczenia zainicjowane przez senatora J.R. McCarthy'ego polegaj-ce na szykanowaniu osób o pogl-dach lewicowych, w tym wielu wybitnych artystów. Równie- w celu zneutralizowania ekspansji komunistycznej USA dwukrotnie anga„owa“y si- militarnie w konflikty wojskowe na kontynencie azjatyckim, w 1950 w Korei (wojna korea-ska) i 1964 w Wietnamie (wojna wietnamska).

Prezydentura Eisenhowera

W 1952 wybory wygra- republikanin Dwight Eisenhower. Prowadzi- on polityk- odpr--enia w stosunkach z ZSRR (czemu sprzyja-a „mier“ Stalina). Eisenhower prowadzi- aktywn- dzia„alno-“ dyplomatyczn-: odwiedzi- mi-dzy innymi Wielk- Brytani-, Niemcy, Francj-, a nawet zaprosi- do USA Nikit- Chruszczowa, z którym uzgodnili spotkanie na szczycie (zerwane z powodu incydentu z zestrzeleniem przez Rosjan samolotu U-2). Eisenhower po„o-y“ te- kres maccartyzmowi; a w 1954 z jego poparciem S-d Najwy-szy zniós- segregacj- rasow- w szko-ach.

Prezydentura Kennedy'ego

Kontynuacj- reform by-a prezydentura pierwszego katolickiego prezydenta USA, Johna Kennedy'ego (1960-1963), podczas której dosz-o do tak zwanego kryzysu kuba-skiego zwi-zanego rosyjsk- prób- zainstalowania rakiet j-drowych na Kubie.

Kennedy doprowadzi- do podpisania 5 sierpnia 1963 w Moskwie uk-adu o zakazie do„wiadcze“ z broni- j„drow“ w atmosferze, przestrzeni kosmicznej i pod wod- (jego bezpo-rednim skutkiem by-o po„o“enie kresu ska-eniom promieniotwórczym); próbowa- przenie-- rywalizacj- z ZSRR na dziedzin- podboju kosmosu.

Lata 60.

L-dowanie Amerykanów na Ksi-“ycu w 1969, Apollo 11

W 1969 prezydentem zosta- by-y wiceprezydent Richard Nixon a Amerykanie wyl-dowali po raz pierwszy na Ksi-“ycu, i co jest równie wa-ne, wrócili cali i zdrowi, i wtedy, i w latach nast-pnych, po szeregu wypraw orbitalnych i tych z l-dowaniem.

Lata 70.

Zacz--y si- interwencj- zbrojn- w Laosie i Kambod“y w 1970, b„d-c“ kolejnym aktem wojny wietnamskiej, poch„aniaj“cej -ycie „o“nierzy ameryka-skich. Z powodu malej-cej popularno-ci wojny w spo„ecze“stwie, USA zosta-y zmuszone do wycofania si- z Wietnamu i Indochin. Stany Zjednoczone udzieli-y nadto poparcia politycznego Izraelowi w wojnie z pa-stwami arabskimi. Od 1969 rozpocz--y negocjacje z ZSRR w sprawie ograniczenia zbroje- strategicznych SALT. W 1972 zako-czono wojn- w Wietnamie i w 1973 podpisano w Pary-u uk-ad pokojowy.

Administracja Nixona o„ywi“a kontakty z ZSRR oraz krajami Uk-adu Warszawskiego. Poprawiono równie- stosunki z komunistycznymi Chinami, a w 1972 Nixon z„o-y“ tam wizyt-. Kres prezydenturze Nixona po„o-y“o jego uwik-anie w zatajanie i k-amanie pod przysi„g“ o aferze politycznej Watergate. Po raz pierwszy w historii USA prezydent z„o-y“ urz-d przed czasem.

Kolejny prze-om w polityce nast„pi“ za spraw- Jimmy Cartera (1977-1981), który wprowadzi- do niej zasady obrony praw cz-owieka. Do jego osi„gni-“ nale-y podpisanie w Wiedniu uk-adu SALT II, nawi-zanie stosunków dyplomatycznych z Chinami, a tak-e podpisanie uk-adu w sprawie Kana-u Panamskiego. W 1979 podpisano w Waszyngtonie wynegocjowany w Camp David uk-ad pokojowy mi-dzy Egiptem i Izraelem. Jednocze-nie zaostrzeniu uleg-y stosunki z ZSRR w zwi-zku z interwencj- radzieck- w Afganistanie. Rz-dy Cartera przypad-y na okres -wiatowego kryzysu energetycznego wdro-ono program uniezale-nienia Stanów Zjednoczonych od importu ropy naftowej.

Lata 80.

Kolejny prezydent, Ronald Reagan (republikanin), dokona- szeregu zmian w polityce pa-stwa. Zapowiedzia- rozszerzenie swobód wolnorynkowych i przeprowadzi- radykalne reformy maj-ce na celu o-ywienie gospodarki. Obni-ono podatki, zmniejszono inflacj-. Nast„pi“a znaczna poprawa wyników ekonomicznych kraju i spadek bezrobocia. Nast„pi“ jednak wzrost d-ugu publicznego.

W polityce zagranicznej Reagan przyj-- twardy kurs wobec ZSRR. Stany Zjednoczone zacz--y bardziej anga„owa“ si- na -wiecie wspieraj-c ró-nymi -rodkami opozycj- antykomunistyczn- w ró-nych pa-stwach. W 1983 podj-- decyzj- o interwencji zbrojnej po puczu militarnym na niezale-nej wyspie Grenadzie w pobli-u wybrze-y Wenezueli i Trynidadu i Tobaga. W 1986, w odpowiedzi na finansowanie przez Libi- zamachów na ameryka-skie cele, nakaza- przeprowadzenie nalotów na libijskie miasta. W 1981 pot„pi“ wprowadzenie stanu wojennego w Polsce.

W przeciwie-stwie do polityków lewicowych nie wierzy- w dobr- kondycj- gospodarcz- ZSRR. W jej ewentualnym kryzysie widzia- szans- na zako-czenie zimnej wojny. Podj-- decyzj- o wzmo-eniu wy“cigu zbroje-. ZSRR podj-- wyzwanie i zaanga„owa“ olbrzymi- cz swego potencja-u gospodarczego w produkcj- militarn-, jednak wyzwanie mog-o okaza- si- ponad jego si-y. Tymczasem Ronald Reagan prowadzi- dalsze dzia-ania w tym kierunku. Dzi-ki jego zabiegom Republika Po-udniowej Afryki obni„y“o ceny z“ota, co sprawi-o, -e ZSRR nie móg- sprosta- konkurencji sprzedaj-c surowiec ze swych zasobów. Podobnie sta-o si- z benzyn-, po tym jak Stany Zjednoczone zaoferowa-y licznym pa-stwom arabskim umowy na handel broni- w zamian za obni-enie cen ropy naftowej.

Ponadto w tym okresie Stany Zjednoczone ca-y czas udziela-y wszechstronnej pomocy mud-ahedinom w Afganistanie, Contrasom w Nikaragui, fakcji UNITA w Angoli i wielu innym. Wobec powy-szych dzia„a“ gospodarka ZSRR uleg-a za-amaniu i pa-stwo to zosta-o zmuszone do demokratyzacji. Po„o-y“o to kres zimnej wojnie i da-o szans- na wyzwolenie licznych pa-stw spod hegemonii ZSRR.

Lata 90.

Nast-pca Reagana, George H. W. Bush, (wiceprezydent w rz-dzie swego poprzednika), za prezydentury którego Stany Zjednoczone interweniowa-y w Iraku w ramach I wojny w Zatoce Perskiej przeciwko si-om Saddama Husajna po jego agresji na Kuwejt). George Herbert Walker Bush tak-e doprowadzi- do podpisania z ZSRR uk-adów rozbrojeniowych START i utworzenia strefy wolnego handlu w Ameryce Pó-nocnej w ramach nowej organizacji - NAFTA. Dwukrotnie odwiedzi- Polsk-.

Po 41. prezydencie w historii USA, "starszym Bushu", urz-d prezydencki obj-- kandydat Partii Demokratycznej, Bill Clinton. Za jego rz-dów USA i NATO zmusi-o Jugos-awi“ do zaprzestania czystek etnicznych i zaniechania prowadzenia wojny w Bo-ni i pó-niej wygrali wojn- w Kosowie kampani- lotnicz- bombardowania ca-ej Jugos-awii, a w jej rezultacie, de facto utraty Kosowa przez Serbów ju- w 1999. To w du-ej mierze dzi-ki USA i Martti Ahtisaariemu, negocjatorowi z Finlandii, Kosowo pó-niej mog-o og„osi“ jednostronnie niepodleg„o-“, ale z poparciem 51 pa-stw, w tym USA, 80% Unii Europejskiej i 80% NATO, dnia 17 lutego 2008.

Gospodarka USA za obu kadencji Clintona prze„y“a lata wielkiego sukcesu, a po raz pierwszy od wielu dekad, kraj zaliczy- nadwy„k“ bud„etow“, która to wg prognoz gospodarczych mia-a si- progresywnie zwi„ksza“ w nast-pnych kadencjach. Wielk- pora„k“ jego prezydentury okaza-a si- niemo„no-“ przeforsowania w Kongresie planu wprowadzaj-cego przymusu ubezpiecze- zdrowotnych dla ca-ej ludno-ci, którego to autorem i promotorem by-a -ona prezydenta, pó-niejsza senator z Nowego Jorku i przegrana kandydat do nominacji z ramienia Demokratów na prezydenta w 2008, Hillary Rodham Clinton.

Wojna z terroryzmem

Kolejnym, 43. prezydentem, znów zosta- Republikanin, "m-odszy Bush", syn Georga H. W. Busha - George W. Bush. W tym samym roku, w którym rozpocz-- sprawowanie urz-du (2001), Stany Zjednoczone sta-y si- celem ataku terrorystycznego. 4 samoloty pasa-erskie, uprowadzone w locie przez 19 porywaczy-samobójców, g-ównie pochodz-cych z Arabii Saudyjskiej</

Spis tre-ci