|
Sfenks, kafas- koç, ku-, veya insan, gövdesi ise uzanan bir aslan -eklini alan heykel. -lk önce Eski M„s“r'da rastlanan Sfenks, eski Yunan mitolojisinde büyük kültürel önem ta„-m--t“r ve ismini buradan alm„-t“r (Yunanca: --, "bo-ucu"). Sözcü-ün M„s-rca“daki orijinal biçimi kepes ankh ya da „ya“ayan heykel- anlam-nda -e-ep (sheshep) ankh't-r. Sfenkslerin en tan-nm Büyük Gize Sfenksi'dir.
M„s“r sfenksi
M„s“r sfenksi antik bir efsanevi yarat„kt“r. Gövdesi uzanan bir aslan ve kafas- genellikle bir firavunun kafas„n“n -eklini al-r. Aslanlar güne- ile ba„lant-lar“ nedeniyle antik M„s-rl“lar taraf-ndan kutsal hayvan say„l-rlard“.
En büyük ve en ünlü olan-, Gize platosunda Nil Nehri'nin bat- k„y-s“nda bulunan Büyük Gize Sfenksi'dir. Gize Sfenksi do-uya bakar ve pençelerinin aras-nda bir tap-nak yer al-r. Aslan gövdeli, insan ba„l“ bu Sfenksin uzunlu-u 73 metre, yüksekli-i 20metre yüzünün geni„li“i 5 metredir. Bir ad-da 'Harmakis' olan Sfenks, do-an güne-i ve firavun için yeniden dirili-i temsil eder. Yüzünün do-uya dönük olu-u, Güne- Tanr„s“ RA'y- her sabah do-ar do-maz görmesi içindir. Yap-ld zaman ön ayaklar„n“n aras-nda kurban için bir sunak oldu-u kal„nt“larda yap-lan kaz- çal„-malr“nda ortaya ç„kart-lm--t“r. Sfenksin yüzünün firavun Kefren'e ait oldu-u san„l“r ve yap„l-“ tarihini Dördüncü Hanedanl-k (MÖ 2723 - 2563) dönemine denk getirir. Fakat baz- alternatif teoriler sfenksin Eski Hanedanl-k döneminden önce (hatta bir teoriye göre tarihöncesi) yap„ldn“ iddia eder. Di-er ünlü M„s“r sfenksleri aras-nda Menfis'in kaymakta-- sfenksi ve Karnak yak„nlar“nda eskiden dokuz yüz adet oldu-u san-lan koç kafal- sfenksler yer al-r.
Antik M„s-rl-lar“n heykele ne ad verdikleri henüz bilinmiyor. Büyük Sfenks'e Arapça verilen isim, Ebu el-Hôl, "Deh-etin Babas-" anlam-na gelir. Yunancada Sphinx ad- verilmi- olmas-na ra-men heykelin kafas- bir kad-na de-il erke-e aittir.Ayr-ca günümüzde bu sfenksin uzayl-lar taraf-ndan yap-ld dü-ünülmektedir.
Yunan sfenksi
Yunan mitolojisinde yer alan tek sfenks, y„k“m ve kötü -ans temsil eden, benzersiz bir „eytand“r. Hesiod'a göre Çimera ve Ortrus'un, di-er ki-ilere göre Tayfon ve Echidna'n“n k„z-d“r (bunlar-n hepsi ktonik figürlerdir). Vazo resimlerinde ve bas kabartmalar-nda dik oturan sfenks, kad-n kafas- olan kanatl- bir aslana, veya pençeleri, t„rnaklar“ ve gö-üsleri aslandan, kuyru-u y“landan ve ku- kanatlar-ndan olu-an bir kad-na benzer.
Hera ya da Ares sfenksi anavatan- Etiyopya'dan al-p (Yunanl-lar sfenksin kökenini hat„rl-yorlard“) Thebes'in dnda oturmas„n“ ve yoldan geçenlere tarihin en ünlü bulmacas„n“ sormas„n“ emreder. O'da emri yerine getirerek gelip geçeni durdurarak onlara bilmeceyi soruyor, bu bilmeceyi çözemeyenleri bo-arak öldürür veya orac-kta yerdi. Sfenksin kar„-s“na Yunan mitolojisinde keskin zekas- ve bilgeli-i ile tan-nan Oidipus ç„kt“. Canavar Sfenks ona da ayn- bilmeceyi sordu: "Hangi varl-k sabah dört ayak üstünde, ö-len iki ayak üstünde ve ak-am üç ayak üstünde yürür-" Oedipus bulmacay- çözmeyi ba„ar“r: "O yarat-k insand-r. Çünkü insan bebekli-inde ellerini de ayak gibi kullanarak dört ayak üzerinde emekler, yeti-kin halinde iki ayak üzerinde yürür ama ya-landnda yürüyebilmek için bir de baston kullan-r yani üç ayakl- olur." Yenildi-ini anlayan sfenks kendini yüksek bir kayal-ktan atar ve ölür. Hikâyenin farkl- versiyonlar-nda kendini h-rsla yiyip yuttu-u söylenir.
Anadolu-daki sfenks kabartma ve heykelleri
Anadolu-daki insan ba„l“ arslan sfenkslerine Hitit, Lidya ve Frigya uygarl„klar“nda daha çok heykel olarak rastlan-r. Bunlardan en ünlüleri, Alacahöyük kent kap„s-n“n iki yan-na dikilmi- sfenksler ve Zincirli-de ke-fedilen Neo-Hitit sfenksleridir.
Benzer yarat-klar
Eski zaman kal„nt-lar“ndaki her insan kafal- hayvan sfenks say-lmaz. Örne-in antik Asur'da taçl- ve sakall- kral kafalar- olan bo-a heykelleri tap-nak giri-lerinde nöbet tutarlard-.
Yunanistan'-n klasik Olimpiyan mitolojisinde ilahî varl„klar“n her biri insan -ekline sahip olmas-na ra-men hayvan biçimine de bürünebiliyordu. -nsan ve hayvan -ekilleri bir arada olan tüm mitolojik Yunan yarat-klar, Olimpiyan öncesi inançlar-n kal„nt-lar-d“r: Santorlar, Tayfon, Medusa, Lamia.
Hindu gelene-inde, Vi“nu'nun dönü-ümlerinden biri olan Nara“imha 'eril aslan' anlam-na gelir. Dönü-ümün insan gövdesi ve aslan kafas- vard-r.
Wikimedia Commons'da
Sfenks ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
Sfenkslerin güçleri
Her yaratn -ekline girebilen hazine bekçileri olarak bilinirler.aslan vücudlu olarak resmedilirler,ayn- zamanda bir m„s“r burcudur.
Kaynak
|
