Roma_?mparatorlu?u - Celebrity Encyclopedia

- Ba-ln di-er anlamlar- için Roma sayfas-na bak„n“z.

- Ba-ln di-er anlamlar- için Roma „mparatorlu“u (anlam ayr-m) sayfas-na bak„n“z.

Roma „mparatolu“u'nun en geni- halinde s„n-rlar“

Roma Cumhuriyeti ve Roma „mparatorlu“u'nun yay„l-m“:
K„rm-z“ - M.Ö. 133
Turuncu - M.Ö. 44 (Cumhuriyetçi generallarin zaferlerinden sonra)
Sar- - M.S. 14 (Augustus'un ölümü)
Ye-il - 117 (en geni- dönemi)

"Roma „mparatorlu“u" ünlü Latince Imperium Romanum'un Türkçe'sidir. Bu deyi-te imperium sözcü-ü bir bölge, vilayet anlam-nda kullan„lmaktad“r. Roma „mparatorlu“u dünyan-n Romal„lar“n egemenli-i alt-nda kalan k„sm“ için kullan-lan bir isimdi, denilebilir. Asl-nda Roma kent s„n-rlar-n“n a„-lmas“ ve yay-lma politikas- imparatorluk döneminden çok önce ba„lam--t“. Roma „mparatorlu“u en geni- oldu-u dönemde yakla--k 5.900.000 km² büyüklü-ündeydi. Avrupa tarihinin "klasik antikite" dönemindeki en geni- imparatorlu-uydu.

Augustus'un otokrasisinden yüzy-llar önce Roma (Roma Krall ve Roma Cumhuriyeti) zaten -talyan Yar„madas-'n“ a„m-“, önemli rakiplerini yenilgiye u„ratm--t“. Augustus'un reformlar- Roma devletini bir imparatorlu-a çevirmi-, 3. yüzy„l“n sonlar-ndaki Diokletian reformuna kadar sistem büyük oranda de„i“meden devam etmi-tir. Diokletian reformu imparatorlu-u tetrar“iye dönü„türmü“tür. Her ne kadar Diokletian'-n sundu-u politik sistem k-sa bir süre boyunca varln- korusa da, imparatorlu-un ikiye bölünmesine yol açm„-t“r. Bu da Roma'n-n egemenli-inin iki yüzy-l daha boyunca, Do“u ve Bat- Roma -mparatorlu-u olarak sürdürmesine olanak sa„lam--t“r.

Roma „mparatorlu“u'nun geli-imi

Geleneksel olarak tarihçiler imparatorlu-u Principatus ve Dominatus olarak iki döneme ay„r“rlar. Principatus Augustus'un iktidara gelmesinden Üçüncü Yüzy-l Krizi'ne kadarki dönemi, Dominatus ise Diocletianus'tan bat- imparatorlu-unun y„k“lna kadarki dönemi kapsar. Bu ayr-ma göre Principate (Latince "birinci vatanda- anlam-na gelen princeps kelimesinden gelir) döneminde mutlak-yetin gerçekleri resmî olarak cumhuriyetçi yap„n“n ard-nda saklan-rken Dominate (Latince "sahip" ya da "efendi" anlam-na gelen dominus kelimesinden gelir) döneminde alt-n taçlar ve ihti„aml“ imparatorluk törenleriyle aç-kça gözler önüne serilmi-tir. Daha yak-n dönemlerde tarihçiler aradaki fark-n daha ince oldu-una karar vermi-lerdir. Baz- tarihi yap-lar bin y-ldan uzun süre devam ederek Do-u Roma dönemine kadar sürmü- ve emperyal ihti„am“n görüntüsü imparatorlu-un ilk günlerinden itibaren yayg-n olmu-tur.

-lk imparator

Roma'n-n ilk imparatorunun kim oldu-una dair kesin bir yan-t vermek mümkün de-ildir. Tamamen teknik aç-dan bak-ldnda net olarak bir "ilk imparator"dan bahsetmek kolay de-ildir zira bu unvan Roma'n-n anayasal sisteminde bulunan resmî bir konum de-il farkl- rollerin birle-mesinden olu-an bir pozisyondu.

Jül Sezar bir Dictator Perpetuus (ya-am boyu diktatör) idi. Bu Roma Cumhuriyeti'nde resmî bir pozisyon olan diktatörlü-ün kural d bir biçimiydi. Yasalara göre normalde bir diktatörün yönetimi asla alt- aydan fazla olmazd-. Bu yüzden Sezar taraf-ndan olu-turulan diktatörlük biçimi Roma Cumhuriyeti'nin temel ilkeleri ile oldukça çeli-iyordu. Ancak ne kadar kural d olursa olsun resmî olarak yetkileri bu cumhuriyet unvan-na dayan-yordu ve dolay„s“yla da kendisi bir cumhuriyet yetkilisi olarak kabul edilir. Hiç de-ilse kendisi öyleymi- gibi davran-yordu. Aralar-nda birço-u kendisi taraf-ndan merhamet göstererek balanm-- eski dü„manlar-n“n da bulundu-u bir dizi senatör Sezar'-n kendisini kral ilan edip bir monar-i kurmas-ndan giderek endi-e duymaya ba„lam--lard“. Bu yüzden Sezar'a suikast düzenlemek için bir komplo haz„rlam-“lar ve MÖ 44 y„l-n“n 15 Mart günü diktatör suikastçilerin b-çak darbeleriyle öldürülmü-tür.

Sezar'-n siyasi vârisi, ablas-n“n torunu olan Octavianus selefinin hatas-nda ders ç„karm-“ ve hiçbir zaman herkesin endi-e etti-i diktatörlük unvan- için bir talepte bulunmayarak çok daha dikkatli bir biçimde iktidar„n“ cumhuriyetçi yap„lar“n ard-nda gizlemi-tir. Bunun amac- cumhuriyetin onar-ld hülyas„n“ beslemekti. Octavianus kendisine Augustus (soylu, yükseltilmi- ki-i) ve Princeps ("Roma Cumhuriyeti'nin birinci vatanda--" ya da "Roma Senatosu'nun ba- lideri" anlam-nda) gibi unvanlar edindi. Princeps devlete iyi hizmette bulunanlara verilen bir unvand-. Pompey de bu unvana sahipti.

Bunlara ilaveten Augustus'a me-e ve defne yapra--ndan yap„lm-“ çelengi giyme hakk- da verilmi-ti. Ancak -unun alt- çizilmeli ki bu unvanlar-n ya da çelengin hiçbiri Augustus'a resmî olarak ilave güçler ya da otorite kazand„rm“yordu. Resmî olarak kendisi yaln-zca fazlas-yla de-er verilen Roma vatanda-- bir konsüldü. Augustus, Marcus Aemilius Lepidus'un MÖ 13'te ölmesinin ard-ndan Pontifex Maximus da oldu. Augustus bir dizi ilave, s-rad gücü çok fazla unvan talebinde bulunmadan elinde toplad-. Nihayetinde ihtiyac- olan -ey unvanlar de-il yetkinin kendisiydi.

Cumhuriyetten imparatorlu-a: Augustus (MÖ 27 - MS 14):

Lorenzo A. Castro'nun 1672 y„l“nda yapt Aktium Sava-- tablosu

Roma „mparatorlu“u'nun Dünya haritas- üzerindeki en geni- s„n-rlar“

Aktium Sava-- Marcus Antonius ve Kleopatra'n-n yenilgisi sonuçlanm-- ve her ikisi de sava--n ard-ndan intihar etmi-ti. Octavianus, Kleopatra'n-n o-lu ve e--yönetici Caesarion'u öldürtmü-tü. Ceasarion, muhtemelen Jül Sezar'-n tek o-luydu. Dolay„s“yla Caesarion'u öldürerek Octavianus, Jül Sezar ile yak-n kan ba-- bulunan herhangi bir erkek rakip olas„ln“ da ortadan kald„rm-“ olmu-tu. Roma'n-n tek ve yegane yöneticisi olan Octavianus askerî, malî ve sayasi meselelerin tam kapsaml- bir onar„m“na giri-ti. Bu giri-imler Roma dünyas„n“ istikrara oturtmay- ve pasifize etmeyi, ayn- zamanda da yeni rejimin kabul görmesini sa„lamay“ amaçl-yordu.

Octavianus'un Roma aleminin yöneticisi olmas„n“n ard-ndan Roma senatosu kendisine Augustus ismini verdi. Bu s-rada ilk ad- olarak imperator (Ba- komutan) unvan„n“ zaten kullanmaktayd-. Bu cumhuriyet döneminden beri kullan-lan bir unvand-.

Sezar'-n evlatl-k vârisi olan Augustus, Sezar ad-yla ça„r-lmay“ tercih etmi-ti. Sezar aile ad„n“n bir parças„yd“. Julio-Claudian yönetimi yakla--k bir as-r sürdü (MÖ 1. yüzy„l“n ortalar-nda Jül Sezar'-n iktidara gelmesinden MS 1. yüzy-l ortalar-nda imparator Nero'ya kadar). Flavius hanedan- döneminde ve Vespasianus ve o„ullar“ Titus ve Domitianus'un hükümdarlnda Sezar kavram- fiiliyatta bir aile isminden resmî bir unvana dönü„mü“tü. Çar, kayzer ve -ah gibi bu unvan-n türevleri bugüne kadar gelmi-tir.

-ç sava-lar yüzünden o güne kadar rastlanmam-- say-lara ula-an (50 civar-nda) Roma lejyonlar„n“n say„s“ 28'e dü-ürüldü. Özellikle içlerinde sadakatleri -üpheli olan baz- lejyonlar da„-t-ld“. Baz„lar“ Gemina (ikiz) unvan-yla birle-tirildi.^[1] Ayr-ca Augustus göürnü-te -talya'da bar muhafaza edebilmek için dokuz özel cohortes olu-turdu ve bunlar-n en az-ndan üçünü Roma'da konu„land-rd“. Bu cohortes sonradan Praetorian muhaf„zlar“ olarak bilinen birimler haline geldi.

Octavianus otokrasi ve kralln Romal„lar“n yüzy„llard“r tecrübe etmedikleri ve sak„nd-klar“ -eyler oldu-unun fark„ndayd“. Octavianus bir tiran olarak görülmek istemiyordu ve anayasal cumhuriyet yan„lg-s-n“ korumaya çal„-t“. Roma Cumhuriyeti anayasas„n“ hâlâ i„levselmi“ gibi göstermeye çal„-t“. Gaddar Lucius Cornelius Sulla gibi geçmi-teki Roma diktatörleri bile Roma'y- asla bir, iki seneden fazla olmamak üzere k-sa süreli-ine yönetmi-ti (Jül Sezar haricinde). MÖ 27'de Octavianus resmen tüm tüm yetkilerini Roma senatosuna b-rakmaya çal„-t“. Dikkatlice kurgulanm-- bir -ekilde o s-rada büyük bölümü kendi taraftarlar- olan senatörler bu teklifi teddettiler ve Roma cumhuriyeti ve halk„n“n iyili-i için yetkileri elinde tutmaya devam etmesi için yalvard-lar. Anlat-lana göre Octavianus'un konsüllükten çekilece-i önerisi Roma'daki plebler aras-nda isyanlara neden olmu-tu. Senato ve Octavianus aras-nda "Birinci Uzla-ma" olarak bilinen bir anla-ma sa„land“. Bu anla-ma Augustus'u halk-n otokrat- olarak me„rula-t-rd“ ve bir tiran olarak görülmeyece-ini temin ederek Pax Romana olarak bilinen uzun dönemin ba„lang-c“ oldu.

Octavianus eyaletlerin idaresini senatoyla payla„t“. Lejyonlar-n büyük bölümünün konu-land s„n“rlardaki huzursuzluk ya-anan eyaletler imparator taraf-ndan seçilen imparatorluk legatuslar- taraf-ndan yönetiliyordu. Bu eyaletler imparatorluk eyaletleri olarak s„n-fland-r-l“yordu. Senato eyaletlerinin valileri ise senato taraf-ndan seçiliyordu. Bu eyaletler genellikle huzurluydu. Africa senato eyaletinde yaln-zca bir lejyon vard-.

Augustus'un -stanbul Arkeoloji Müzesi'ndeki büstü

Augustus imparatorluk eyaletlerinden toplanan vergilerin kendisi taraf-ndan seçilen ve yaln-zca kendisine hesap veren ki-ilerin idaresindeki fiscusa gönderilmesini emretmi-ti. Senato eyaletlerinden toplanan vergilerin senatonun kontrolündeki aerariuma gönderilmesine devam edildi. Bu durum Augustus'u senatodan daha zengin hale getirdi. Lejyonerlerin maa„lar-n“ daha rahat ödeyebilir hale gelen Augustus böylece askerlerin sürekli saadetini de sa„lam-“ oldu. Bu durum son derece zengin olan ve ayn- zamanda tüm imparatorlu-un en önemli hububat tedarikçisi olan M„s“r imparatorluk eyaleti ile garanti alt-na al„nm--t“. Senatörlerin bu eyaleti ziyaret etmeleri bile yasakt- zira büyük ölçüde imparatora ait oldu-u kabul ediliyordu.

Augustus MÖ 23 y„l“nda konsüllükten feragat etti ancak consular imperium konumunu koruyarak "ikinci uzla-ma" olarak bilinen Augustus ve senato aras-nda ikinci bir anla-maya yolaçt-. Augustus'a tribunate (tribunicia potestas) yetkileri verildi (unvan-n kendisi de-il yaln-zca yetkileri). Bu yetkilere göre senato ve halk- kendi iste-iyle toplayabiliyor, meclis ya da senatonun eylemlerini veto edebiliyor, seçimlere ba„kanl“k edebiliyor ve tüm toplant-larda ilk konu-ma hakk-na sahip oluyordu. Ayr-ca Augustus'un tribunate yetkileri içinde censuraya ait güçler de vard-. Buna göre genel ahlâk- tefti- edebiliyor, yasalar- halk-n ç„kar“na oldu-unu garanti alt-na almak için tetkik edebiliyor, nüfus say„m“ yapt-rabiliyor ve senatodaki üyelikleri belirleyebiliyordu. Roma tarihinde hiçbir tribunate bu güçlere sahip olmam„-t“ ve Roma sisteminde tribunate ve censuran-n güçlerini tek bir konumda topland görülmemi-ti. Augustus hiçbir zaman cansura görevine seçilmemi-ti. Censura yetkilerinin kendisine tribunate yetkilerinin bir parças- olarak m- yoksa kendi kendisine mi bu sorumluluklar- üstlendi-i hâlâ bir tart--ma konusudur.

Tüm bunlara ilaveten Augustus Roma -ehrinin yegane yetkilisi ilan edildi. Evvelce praefectuslar-n kontrolünde olan -ehirdeki tüm askerî güçler art-k Augustus'un emrindeydi. Ayr-ca tüm prokonsüllerin üzerinde iktidar yetkisi verildi. Bu yetkiyle Augustus herhangi bir eyalete müdahele etme ve herhangi bir valinin kararlarn- geçersiz k-lma hakk„n“ elde ediyordu. Yine bu yetkiyle Augustus görünürde tüm Roma ordusunun lideri oldu-undan ba„ar-l“ bir generale zafer bah-edebilecek tek birey olmu-tu.

Bu reformlar Roma cumhuriyeti gelene-ine göre allmad-k -eylerdi. Ancak senato art-k Sezar'- öldürme cesaretini gösteren cumhuriyetçi patricilerden olu-muyordu. Bu senatörlerin büyük bölümü iç sava-larda ölmü-tü ve senatodaki muhafazakâr cumhuriyetçilerin Cato ve Cicero gibi liderleri çoktan ölmü-lerdi. Octavianus senatoyu süpheli unsurlardan temizlemi- ve kendi taraftarlar-yla doldurmu-tu. Tüm bu i-lemler s„ras“nda senatonun ne kadar özgür oldu-u ve perde arkas-nda ne tür anla„malar“n yap-ld bilinmemektedir.

Tuna ve Elbe nehirleri boyunca imparatorlu-un s„n-rlar-n“ güvenlik alt-na almak amac-yla Octavianus “llirya, Moesia, Pannonia ve Germania'n-n i-gal edilmesini emretti. Ba-ta her -ey planland gibi gittiyse de sonras- felaketle sonuçland-. Ayaklanan „lliryal“ kabileler bast„r“lmak zorunda kald- ve Publius Quinctilius Varus komutas-ndaki üç lejyon pusuya dü-ürüldü ve MS 9 y„l“nda Varus Sava--'nda Arminius liderli-indeki Germen barbarlar taraf-ndan yok edildiler. Tedbirli davranan Augustus Ren'in bat„s“ndaki tüm topraklar- güvenlik alt-na ald- ve kar-- bask-nlarla kendini tatmin etti. Ren ve Tuna nehirleri Roma „mparatorlu“u'nun kuzeydeki kal„c“ s„n-rlar“ haline geldi.

Kaynaklar

Augustus dönemi öncesindeki cumhuriyet dönemine oranla çok daha zay-f bir -ekilde kaydedilmi-tir. Bu dönemle ilgili önemli ba„l“ca kaynaklar „unlard“r:

Julio-Claudian Hanedan- (14-68)

Augustus'un k„z“ Julia'dan üç torunu vard-. Hiçbiri Augustus'un yerine geçebilecek kadar uzun ya„amad“. Dolay„s“yla yerine kar„s“ Livia'n-n ilk evlili-inden olan üvey o-lu Tiberius geçti. Augustus Roma'n-n en eski patrici ailesi olan Julius ailesinden geliyordu. Di-er tarafta Tiberius ise Julius ailesi kadar eski olmayan Claudius ailesinden geliyordu. Onlar-n haleflerinin hepsi de Tiberius'un karde-i Nero Claudius Drusus dolay„s“yla Claudius ailesinden ve Augustus'un ilk evlili-inden olan k„z“ Ya„l“ Julia (Caligula ve Nero) veya Augustus'un k„zkarde“i Küçük Octavia (Claudius) vas„tas“yla Julius ailesindendi. Bu yüzden tarihçiler bu hanedandan "Julio-Claudian" ad-yla bahseder.

Tiberius (14-37)

Tiberius'un yönetiminin ilk y„llar“ huzurlu ve nisbeten tehlikesizdi. Roma'n-n tüm gücünü güvence alt-na ald- ve hazineyi zenginle-tirdi. Ancak çok geçmeden Tiberius'un salatanat-na paranoya ve iftira hâkim oldu. 19 y„l“nda birçok kimse taraf-ndan ye-eni Germanicus'un ölümünden sorumlu tutuldu. 23 y„l“nda o-lu Drusus öldü. Tiberius giderek kendi içine çekildi. Bir dizi ihanet davas- ve idam ba„latt“. „ktidar-n“ muhaf-z komutan- Lucius Aelius Sejanus'a b„rakt“. Kendisi 26 y„l“nda Capri adas-ndaki villas-nda ya-amak üzere emekli oldu. Yönetimi b-rakt Sejanus i-tahla zulmetmeye devam etti. Sejanus 31 y„l“nda Tiberius'un yan-nda e- konsül olarak ve imparatorun ye-eni Livilla ile evlenerek gücünü peki-tirdi. Bu noktada kendi kazd çukura dü-tü. O güne kadar kendi ç„kar“na kulland imparatorun paranoyas- kendi aleyhine döndü. Ayn- y-l Sejanus birçok yak„n“yla birlikte idam edildi. Zulüm 37 y„l“nda Tiberius'un ölümüne kadar sürdü.

Caligula (37-41)

Tiberius öldü-ü s-rada yerine geçebilecek ki-ilerin büyük bölümü gaddarca öldürülmü-tü. Akla yatk-n olan vâris (ve Tiberius'un kendi tercihi) küçük ye-eni Germanicus'un o-lu Gaius'du (daha bilinen ad-yla "Caligula" ya da "ufak papuçlar"). Caligula zulme son verip amcas„n“n kay„tlar-n“ yakarak iyi bir ba„lang“ç yapt-. Ancak ne yaz-k ki çok geçmeden hastal--a yakaland-. 37'nin sonlar-nda Caligula aklî dengesizlikler göstermeye ba„lad“. Modern yorumcular hastaln-n aklî dengesizli-e, hipertiroidi ve hatta sinir krizine (belki de Caligula'n-n konumundan ötürü) yolaçan ensefalit oldu-unu dü-ünmektedirler. Sebebi ne olursa olsun o noktada hükümdarlnda bariz bir de„i“im olmu- ve hayat„n“ ele alanlar-n kendisinin deli oldu-unu dü-ünmelerine neden olmu-tur.

Caligula'n-n hayat-yla ilgili bilinenlerin ço-u Suetonius'un Oniki Sezar'-n hayatlar- adl- çal„-mas“nda anlatt„klar-d“r. Suetonius'a göre Caligula bir keresinde en sevdi-i at- Incitatus'u Roma senatosuna atamaya kalkm„-t“. Deniz tanr„s“ Neptün ile sava„malar“ için askerlerine Britanya'y- i-gal etmelerini emretmi- ama son dakikada fikrini de„i“tirip Fransa'n-n kuzeyinde deniz kabu-u toplatm„-t“. K-z karde-leriyle ensest ili-kilere girdi-ine inan„lmaktad“r. Heykelinin Kudüs'deki tap„na“a dikilmesini emretmi-ti. E-er arkada-- kral Herod taraf-ndan bu fikrinden vazgeçirilmemi- olsa -üphesiz bir isyana sebep olacakt-. „nsanlar“ gizlice öldürtüp, sonra da saray-na davet ederdi. Gelmediklerinde ise -aka yollu intihar etmi- olabileceklerini söylerdi. 41 y„l“nda Caligula muhaf-z komutan- Cassius Charea taraf-ndan öldürüldü. -mparatorluk ailesinden göreve gelebilecek tek ki-i amcas- Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus'du.

Claudius (41-54)

Claudius uzun süre ailenin geri kalan- taraf-nda zay-f ve aptal biri olarak görülmü-tü. Oysa ne amcas- Tiberius gibi paranoyak, ne de ye-eni Caligula gibi deliydi. Bu yüzden de imparatorlu-u makul bir dirayetle yönetebilme becerisine sahipti. Bürokrasiyi iyile„tirmi“ ve vatanda„l“k ve senato tutanaklar„n“ daha etkin hale getirmi-tir. Ayr-ca Britanya'n-n i-galine ve kolonile-tirilmesine devam etmi- (43) ve imparatorlu-a do-uda yeni eyaletler katm„-t“r. Ostia'da Roma için k„-l“k bir liman in-a ettirmi- böylece kötü hava ko„ullar“nda imparatorlu-un di-er k„s-mlar“ndan hububat-n gelmesi için bir yer sa„lam--t“r.

Kendi aile ya„ant-s“nda ise Claudius o kadar ba„ar-l“ de-ildi. Kar„s“ Messalina kendisini aldat-yordu. Claudius bunu ö„rendi“inde Messalina'y- idam ettirdi ve ye-eni Genç Agrippina ile evlendi. Agrippina beraberindeki bir dizi azledilmi-le birlikte Claudius'un üzerinde a„-r“ derecede bir nüfuz olu-turdular ve her ne kadar ölümüyle ilgili çeli-kili anlat-mlar olsa da Claudius'u 54 y„l“nda kar„s-n“n zehirlemi- olmas- kuvvetle muhtemeldir. Claudius ertesi y-l tanr„la-t-r-ld“. Claudius'un ölümü Agrippina'n-n kendi o-lu 17 ya--ndaki Luciuc Domitius Nero'nun önünü açm-- oldu.

Nero (54-68)

Nero 54 y„l“nda 68'e kadar iktidarda kald-. Hükümdarl s„ras“nda dikkatini daha fazla diplomasi, ticaret ve imparatorlu-un kültürel sermayesinin artt„r-lmas“na verdi. Tiyatrolar-n in-a edilmesi için emirler verdi ve spor oyunlar„n“ destekledi. Hükümdarl s„ras“nda Partlara kar-- ba„ar-l“ bir sava- yürütüldü ve bar-- antla„mas“ yap„ld“ (58-63), Briton isyan- bast„r-ld“ (60-61) ve Yunanistan ile kültürel ba-lar geli-tirildi. Ancak Nero bir tiran ve 64 y„l“nda "Roma yanarken lir çalan imparator" olarak hat„rlan“r. Askeri bir darbe sonucunda Nero gizlenmek durumunda kald-. Anlat-lanlara göre Roma senatosu taraf-ndan idam edilmesi söz konusu olunca 68 y„l“nda intihar etti. Son sözleri "-çimde nas-l bir sanatç- ölüyor" idi.

Dört -mparator Y„l“

Nero'nun 68 y„l“nda intihar etmek zorunda kalmas„n“n ard-ndan "dört imparator y„l“" olarak bilinen k-sa bir iç sava- (MÖ 31'de Antonius'un ölümünden beri ya-anan ilk iç sava-) ya„and“. 68'in Haziran ay- ile 69'un Aral-k ay- aras-nda Roma Vespasianus'un Flavius Hanedan„n“n ilk hükümdar- olarak ba-a geçi-ine kadar Galba, Otho ve Vitellius'un iktidara gelip gitmelerine tan-k oldu. -ç sava- Roma -mparatorlu-u tarihinde döngüsel siyasi huzursuzlu-un simgesi olmu-tur. -ç sava- nedeniyle ya-anan askerî ve siyasi anar-inin Batavia'daki isyan gibi çok ciddi sonuçlar- olmu-tur.

Flavius Hanedan- (69-96)

Flavius Hanedan- k-sa süreli bir hanedan olmakla birlikte dü-kün duruma gelmi- bir imparatorlu-a tekrardan istikrar getirmi-ti. Özellikle daha merkeziyetçi yönetimlerinden ötürü bu hanedandan gelen üç imparator da ele„tirilmi“se de 3. yüzy-la kadar varln- sürdürebilecek kadar istikrarl- bir imparatorluk için gerekli reformlar- yapm„-lard“. Öte yandan askerî kökenleri senato daha da marjinalle-mesine ve birinci princeps ya da vatanda-tan imperator ya da imparatora do-ru katî bir yönelime neden olmu-tur.

Vespasianus (69-79)

Vespasianus Roma „mparatorlu“u'nun do-usunun büyük bölümünün yönetiminden sorumlu son derece ba„ar-l“ bir Roma generaliydi. Kendisi Galba'n-n imparator olma talebini desteklemi-, Galba'n-n ard-ndan da taht-n en büyük müsab haline gelmi-tir. Otho'nun intihar etmesinin ard-ndan Vespasianus Roma'n-n k„-l“k hububat tedarikçisi M„s-r'“ kontrolü alt-na almay- ba-ararak rakibi Vitellius'u yenebilece-i güçlü bir konuma gelmi-ti. 20 Aral-k 69 günü Vespasianus'un taraftarlar- Roma'y- i-gal ettiler. Vitellius kendi askerleri taraf-ndan öldürüldü ve ertesi gün altm-- ya--ndaki Vespasianus Senato taraf-ndan imparator olarak onayland-.

Muhalif senatörleri kovdu. Ayn- zamanda Nero'nun eylemleri ve takip eden y-llardaki krizler nedeniyle 200'e dü-en senatör say„s-n“ 1.000'e ç„kard“. Yeni senatörlerin ço-u Romal- de-il, daha ziyade -talya ve bat- eyaletlerindeki -ehir merkezlerindendi.

Roma'y- Nero'nun a„-r“ harcamalar- ve iç sava-lar yüzünden olu-an malî yükten kurtard-. Bunu yapmak için yaln-zca vergileri art„rmad“ ayn- zamanda yeni vergiler de koydu. Ayr-ca censura yetkileriyle tüm -ehirlerin ve eyaletlerin malî yap„lar-n“ dikkatlice inceleme f„rsat“ buldu. Bu eyalet ve -ehirlerin ço-u bir as-rdan fazla zaman öncesine dayanan bilgi ve yap„land“rmalara göre vergi vermekteydi. Bu sa-lam malî politikalar vas„tas“yla hazineyi kâra geçirmeyi ba„ard“ ve bay„nd-rl“k i-lerine giri-ti. Amphitheatrum Flavium'un (Kolezyum) yap-m emrini ilk Vespasianus vermi-ti. Ayr-ca bir forum ve ortas-nda da bir Huzur tap„na-“ in-a ettirmi-ti. -lave olarak sanata hat„r“ say„l“r miktarda sübvansiyon ay„rd“.

Vespasianus görev süresince eyaletlerde de etkin bir imparatordu. Hispania'ya ayr-ca önem vermi- ve üç yüz kasaba ve -ehire Latin haklar- vermi-ti. Bu -ekilde bat- eyaletlerinde yeni bir „ehirle“me dönemini te-vik etti. Senato'ya yapt ilavelerle senatoda eyaletlerin daha fazla nüfuz sahibi olmalar„n“ sa„lad“ ve bu sayede imparatorlukta birli-i te-vik etti. „mparatorlu“un s„n-rlar-n“ da geni-letti. Bu geni-lemelerin ço-u Vespasianus'un ba„l“ca hedeflerinden biri olan s„n“r savunmalar„n“n güçlendirilmesi için yap„lm--t“. 69 y„l“ndaki kriz orduda düzensizli-e neden olmu-tu. En belirgin sorunlardan biri eyalet leyonlar„n“n eyaletlerinin isteklerini temsil ediyor olmas- gerekenlere sadakatiydi. Bunun ba„l“ca nedeni destek birliklerinin askere kaydolduklar- memleketlerinde konu„land-r-lm-“ olmas„yd“. Vespasianus bu uygulamay- de„i“tirdi. Destek birliklerini imparatorlu-un di-er bölgelerinden adamlarla kar„-t-rd“ ya da birlikleri ba-ka bölgelere gönderdi. Ayr-ca yeni bir askerî darbe ihtimalini iyicene azaltmak için lejyonlar- s„n“r boyunca da„-tt“. Belki de en önemli askerî reformu -talya dnda Galya ve Hispania'dan da, bu bölgelerin Romanizayonu ile paralel olarak lejyoner toplamas„yd“.

Titus (79-81)

Vespasianus'un büyük o-lu Titus hükümdar olmak üzere haz„rlanm--t“. Babas„n“n yan-nda ba„ar-l“ bir general olarak hizmet vermi-, do-unun güvenlik alt-na al„nmas“na yard„mc“ olmu- ve sonunda Suriye ve Yahudiye'deki Roma ordular„n“n komutan- olarak o s-rada devam etmekte olan Yahudi isyan„n“ bast„rm--t“. Bir süre babas- ile birlikte konsül olarak görev yaparak tecrübe kazand-. Ba-a geçti-inde Roma toplumunun sayg-n bulmad baz- ili-kileri yüzünden endi-eye sebep olmu-sa da k-sa sürede erdemli biri oldu-unu ispat etmi-, tevekkülünün göstergesi olarak babas- taraf-ndan sürgüne gönderilen birçok ki-iyi bile geri ça„-rm--t“r.

Ancak k-sa süreli saltanat-na iki felaket, 79'da Pompeii'deki Vezüv yanarda„-n“n patlamas- ve 80 y„l“nda Roma'n“n büyük bölümünü yerle bir eden yang-n damgas„n“ vurmu-tur. Bu trajedilerin ard-ndan yap-lan yeniden in-a faaliyetlerindeki cömertli-iyle son derece popüler hale gelmi-tir. Titus babas„n“n zaman-nda ba-lanan büyük amfi tiyatro ile son derece gurur duyuyordu. 80 y„l“nda henüz tamamlanmam-- yap-da aç„l-“ törenleri düzenledi. 100 gün süren müsrif gösterilerde 100 gladyatör yer ald-. Titus 81 y„l“nda 41 ya--nda tahminen bir hastal-k yüzünden öldü. Karde-i Domitianus taraf-ndan yerine geçmek için öldürüldü-ü iddia edilmi-s de bu iddian-n pek bir dayana-- yoktur.

Domitianus (81-96)

Flaviuslar-n otokratik yönetimlerinden ötürü hepsinin senato ile ili-kileri zay„ft“ ancak içlerinde yaln-zca Domitianus ciddi sorunlarla kar„-la-m--t“. Konsül ve censura olarak sürekli hâkimiyetinin daha evvelden bir örne-i yoktu. Ayr-ca genellikle bir imperator olarak tamam-yla askerî k-yafetler giyiyordu. Bu Principatus dönemi imparatorlar„n“n gücünün dayana„-n“n, princeps'ten gelen imparatorluk gücü oldu-u fikrine tersti. Senatodaki itibar- bir yana Domitianus, Roma halk„n“ Roma'daki tüm ev sahiplerine yard-m yap„lmas“, yeni tamamlanan Kolezyum'daki s-ra d gösteriler ve babas- ve a-abeyi döneminde ba„lanm-“ olan bay„nd-rl“k ilerinin devam ettirilmesi gibi çe-itli yollarla memnun etmi-ti. Ayr-ca babas- gibi malî i-lere kafas„n“n yatt anla„-lmaktad“r zira müsrifli-ine ra-men haleflerine iyi durumda bir hazine b„rakm--t“.

Ancak hükümdarln-n sonlar-na Domitianus son derece paranoyak bir hale gelmi-tir. Bu paranoyan-n temelleri muhetemelen babas-ndan gördü-ü muamele ile ba„lant-l-yd“. Geçmi-te kendisine önemli sorumluluklar verilmi-se de önemli konularda ba„kalar-n“n gözetimi olmadan kendisine güvenilmemi-tir. Germania valisi ve komutan- Antonius Saturnius'un 89 y„l“ndaki isyan„n“n ard-ndan bu paranoya -iddetli ve hatta maraz- seyirmelere dönü-tü. Paranoyas- yüzünden çok say-da ki-inin tutuklanmas-na, idam edilmesine ve birçok mülke el konmas-na (ki bu müsrifli-ini aç-klayabilir) yol açt-. Sonunda i- öyle bir noktaya geldi ki en yak-n dan„-manlar“ ve aile üyeleri korku içinde ya-ar hale geldi. 96 y„l“nda senatodaki dü„manlar“, Stephanus (Julia Flavia'n-n kâhyas-), Praetor muhaf„zlar“ ve imparatoriçe Domitia Longina taraf-ndan düzenlenen bir suikastle öldürüldü.

Antoninler (96-180)

Sonraki yüzy-l "Be- -yi -mparator" dönemi olarak bilinir. Bu dönemde imparatorluk makam- bar„-ç“l bir -ekilde el de„i-tirmi“tir. Bu dönemin imparatorlar- selefleri henüz hayattayken halef olarak evlat edinilmi-lerdi. Haleflerin belirlenmesi seçilecek bireylerin meziyetlerine ba„l“ olsa da evlatl-k sisteminin ba„ar“yla devam etmesinin adr-ndaki esas nedenin sonuncu hariç bu dönemdeki imparatorlar-n hiçbirinin do-al vârisinin olmamas- gösterilmi-tir.

Nerva (96-98)

Ba-a geçtikten sonra Nerva yeni bir tarz ortaya koydu. -hanetten hapsedilmi- olanlar- serbest b„rakt“, ihanetten kovu-turma aç„lmas-n“ yasaklad-, haczedilmi- mülkleri sahiplerine geri verdi ve Roma Senatosu'nu yönetimine dahil etti. Muhtemelen bu -ekilde davranmas„n“n sebebi nispeten popüler (dolay„s“yla da hayatta) kalmak içindi ancak yine de bu yakla„-m“ tam anlam-yla yard„mc“ olmad-. Ordu içinde Domitianus'a destek hâlâ çok güçlüydü ve 97 y„l-n“n Ekim'inde Praetor Muhaf„z“ Palatin tepesindeki imparatorluk saray„n“ ku-atarak Nerva'y- rehin ald-. Nerva ordunun taleplerini kabul etmeye zorland-, Domitianus'un ölümünden sorumlu olanlar- teslim etmeyi kabul etti ve hatta isyanc- muhaf-zlara te-ekkür eden bir konu-ma yapt-. Bu olaydan k-sa süre sonra yönetimini güçlendirmek için Germen s„n-r“ndaki ordular-n komutan- olan Trajan'- evlat edindi. Nerva'ya yönelik ayaklanman-n sorumlusu muhaf-z Casperius Aelianus daha sonra Trajan'-n iktidar- s„ras“nda idam edildi.

Trajan (98-117)

112 y„l“nda Partlar-n Nero'nun devrinden beri elli y„ld“r Romal-lar ile egemenli-ini payla„t-klar“ Ermenistan taht-na kabul edilemez birini getirme kararlar- üzerine Trajan Ermenistan'a sefere ç„kt“. Kral- devirdi ve ülkeyi Roma „mparatorlu“u'nun kontrolüne soktu. Ard-ndan güneye Part „mparatorlu“u üzerine gitti ve Babil, Selevkeia ve son olarak da ba-kent Tizpon'u ele geçirdi. Basra körfezine do-ru devam ederek burada imparatorlu-un yeni eyaleti Mezopotamya'y- ilan etti ve Büyük -skender'in yolundan gitmek için çok ya„l“ olmas-na hay„fland“. Ama durmad-. 116 y„l“nda Susa'y- ele geçirdi. Part kral- I. Osreos'u devirdi ve yerine kendi kuklas- Parthamaspates'i getirdi. Roma „mparatorlu“u do-uda bir daha onun zaman-ndaki kadar geni-lemedi.

Hadrianus (117-138)

Askerî idare bak„m“ndan mükemeli-i bir yana Hadrianus'un hükümdarlna büyük çapl- askerî çat--malardan ziyade imparatorlu-un geni- topraklar„n“n savunulmas- a„-rl“k koydu. Savunulmas„n“n mümkün olmadn- dü-ünerek Tarajan'-n Mezopotamya'da ele geçirdi-i topraklardan geri çekildi. 121 y„l“nda Partlarla sava--n e„i“ine gelindi ancak Hadrianus bar-- yap„lmas-n“ sa„lad“. Hadrianus'un ordusu Simon Bar Kokhba önderli-inde Yahudiye'de ç-kan büyük Yahudi isyan„n“ (132-135) bast„rd“.

Hadrianus eyaletleri kapsaml- bir -ekilde gezen ilk imparatordu. Gitti-i yerlerde yerel in-aat projelerine para yard„mlar“nda bulundu. Britanya'da me-hur Hadrianus Duvar„n“ in-a ettirdi. Ayr-ca Kuzey Afrika ve Almanya'da benzer savunma hatlar- yapt„rd“. -ç politikalar- bar-- ve refah üzerine kuruluydu.

Antoninus Pius (138-161)

Antoninus Pius'un dönemine tamamen bar-- hâkimdi. Mauretania, Yahudiye ve Britanya'da kimi askerî huzursuzluklar olduysa da hiçbiri ciddi de-ildi. Antoninus Duvar„n“n Britanya'daki huzursuzluk üzerine in-a edildi-i san„lmaktad“r.

Marcus Aurelius (161-180)

Bu dönemde Germen kabileler ve di-er halklar kuzey Avrupa s„n-r“na birçok sald„r“da bulundular. Do-udaki sava„ç“ kabileler yüzünden özellikle Galya ve Tuna'n-n öteki yakas-na yöneldiler. Marcus Aurelius'un bu kabilelere kar-- yapt seferler Marcus Aurelius sütununda an„lm--t“r. Asya'da canlanan Part „mparatorlu“u yeni sald„r“larda bulunmu-tur. Marcus Aurelius bu sald„r-lar“ kar--lamak için e- imparatoru Verus'u do-udaki lejyonlara komuta etmesi için gönderdi.

Commodus (180-192)

Commodus'un 180 ile 192 y„llar“ aras-ndaki hükümdarl ile "Be- -yi -mparator" dönemi son erdi. Commodus, Marcus Aurelius'un o-luydu. Bir yüzy-l aradan sonraki ilk do-rudan vâris olarak gayet iyi i„lemi“ olan evlatl-k vâris sistemini sonland„rm--t“r. 177'den itibaren babas-yla birlikte e- imparator olmu-tur. 180 y„l“nda babas„n“n ölümünün ard-ndan tek ba--na imparator oldu-unda ilkin Roma halk„n“n gözünde ümit vaat etmi-ti. Ancak babas- ne kadar cömert ve balay„c“ysa Commodus da tam tersiydi. Edward Gibbon, Roma -mparatorlu-u'nun Gerileyi- ve Çökü- Tarihi adl- eserinde Commodus'un ilk y„llar“nda iyi bir yönetim gösterdi-ini belirtir. Ancak aralar-nda ailesinden kimselerin de bulundu-u bir suikast giri-iminin ard-ndan Commodus paranoyakla„m-“ ve ak-l sa„ln“ kaybetmi-tir. Pax Romana (Roma bar) Commodus'un hükümdarl ile sona ermi-tir. Bir anlamda suikast giri-iminin Roma „mparatorlu“u'nun uzun soluklu çökü-ünü ba-latt da söylenebilir.

Severuslar hanedan- (193-235)

Severuslar dönemi Septimius Severus (193-211), Caracalla (211-217), Macrinus (217-218), Elagabalus (218-222) ve Alexander Severus'un (222-235) giderek sorunlu hale gelen hükümdarl„klar-n“ kapsar. Hanedan-n kurucusu Luciuc Septimius Severus Afrika'daki Leptis Magnus -ehrinin önde gelen ailelerinden birindendi. Julia Domna ile yapt evlilikle Suriyeli seçkin bir aile ile ittifak kurmu-tu. Elagabalus ve Alexander Severus gibi Suriye kökenli imparatorlara iktidar yolunu açan ta„ral“ geçmi-leri ve kozmopolit ittifaklar- Roma -mparatorlu-u'nun Antoninler döneminde elde etti-i geni- siyasi yap„y“ ve ekonomik kalk„nmay“ ortaya koyar. Genelde ba„ar-l“ bir yönetici olan Septimius Severus ordunun deste-ini tam sadakat için verdi-i sa-lam ücretlerle sa„lad“ ve equestrian subaylar- yönetimdeki kilit pozisyonlardaki senatörlere vekil tayin etti. Bu -ekilde imparatorluk yönetiminin iktidar merkezini ba„ar“l- bir -ekilde imparatorlu-a yayd-.

Septimius Severus'un o-lu "Caracalla" takma adl- Marcus Aurelius Antoninus 212 y„l“nda Roma vatanda-ln- Roma -mparatorlu-u'nun tüm özgür sakinlerine sa-layan Constitutio Antoniniana yasas-n- ç-kartarak -talyal-larla ta„ral“lar aras-ndaki tüm yasal ve siyasi ayr„cal-klar“ kald„rd“. Ayr-ca Caracalla Roma'daki me-hur Caracalla Kapl„calar-n“ yapt„rd“. Kapl„can“n tasar„m“ sonradan yap-lan birçok an-tsal kamu binas-na örnek olmu-tur. Giderek dengesizle-en ve otokratikle-en Caracalla praetor prefect Macrinus'un 217 y„l“ndaki suikastine kurban gitti. Macrinus k-sa süreli-ine senato s„n-f“ndan olmayan ilk imparator olarak görev yapt-. Ancak imparatorluk saray-ndaki kad„nlar“n komplosuyla 218 y„l“nda Elagabalus 218 y„l“nda ba-a geçti. Ard-ndan 222 y„l“nda hanedan-n son üyesi Alexander Severus imparator oldu. Severuslar döneminin son a„amas“nda senato az da olsa eski gücüne kavu„mu“ ve bir dizi malî reformlar yap„lm--t“. Do-uda Sasani „mparatorlu“u'na kar-- ilk ba-larda elde edilen ba„ar“lara kar--n Alexander Severus'un orduyu kontrol alt-nda tutmaktaki yetersizli-i sonunda ayaklanmaya ve 235 y„l“nda suiakaste u„ramas“na neden oldu. Alexander Severus'un ölümü art arda gelen asker-imparatorlar-n ve neredeyse yar-m yüzy-l süren iç sava- ve çeki-melerin önünü açt-.

Üçüncü Yüzy-l Krizi (235-284)

Üçüncü Yüzy-l Krizi 235 ile 284 y„llar“ aras-nda Roma „mparatorlu“u'nun parçaland ve y„k-lman“n e„i“ine geldi-i dönem için kullan-lan bir isimlendirmedir. Bu döneme "askerî anar-i" dönemi de denir.

Augustus'un MÖ 1. yüzy-ldaki iç sava-lara son vermesinin ard-ndan imparatorluk s„n-rl“ say-da d-- istilalar-n ya-and, iç barn ve ekoonomik refah-n hâkim oldu-u bir dönem (Pax Romana) ya„am--t“. Ancak üçüncü yüzy-lda imparatorluk askerî, siyasi ve ekonomik krizler ya-ayarak çökmeye ba„lad“. Sürekli barbar ak„nlar“, iç sava- ve hiperenflasyon vard-. Sorunun bir bölümü Augustus'un kurmu- oldu-u düzenden kaynaklan-yordu. Augustus konumunu önemsiz göstermek için imparatorlar-n veraseti ile ilgili kurallar koymam„-t“.

1. ve 2. yüzy-llarda veraset yüzünden ç-kan anla„mazl“klar k-sa süreli iç sava-lara neden olmu-tu. Fakat 3. yüzy-lda bu iç sava-lar sürekli hale geldi ve imparator adaylar„n“n hiçbiri rakiplerine üstünlük sa„lamay“ ya da imparator olarak konumunu uzun süre muhafaza etmeyi ba„aramad“. 235 ve 284 y„llar“ aras-nda 25 farkl- imparator Roma'y- yönetti. -kisi dnda bu imparatorlar-n hepsi de ya cinayete kurban gitti ya da sava- alan-nda öldürüldü. Roma ordusu s„n“rlara teksif edilmi-ti. Bu yüzden istilac-lar bir kere s„n-r“ geçtikleri vakit onlar- durdurmak mümkün de-ildi. Vatanda„lar“n yerel yönetimlere i„tirak“ azalmas- imparatorlar- müdahale etmeye zorlad- ve bu da giderek merkezî hükümetin sorumluluklar„n“ art„rd“.

Bu dönem Diocletianus'un ba-a geçmesiyle sona erdi. Diocletianus becerisiyle ya da „ans“yla kriz döneminde ya-anan derin sorunlar-n büyük bölümünü çözdü. Ancak temel sorunlar devam edecek ve sonunda bat- imparatorlu-unun y„k-lmas“na neden olacakt-. Bu dönemdeki de--im Geç Antikitenin ba„lang-c“ ve Klasik Antikitenin de sonudur.

Diocletianus ve Tetrar-i (235-284)

„mparatorlu“un bat- ve do-u imparatorluklar- olarak ikiye ayr„lmas“ a„amal“ bir süreçti. 285'in Temmuz ay-nda Diocletianus rakibi Carinus'u yendi ve tek ba--na imparator oldu.

Diocletianus iç bask-lara ve iki cephedeki askerî tehditlere kar-- imparatorlu-un tek bir imparator taraf-ndan yönetilmesinin mümkün olmadn- gördü. Bu nedenle imparatorlu-u ikiye böldü ve Augustus unvan-yla hüküm sürecek e-it iki imparator mevkii yaratt-. Diocletianus imparatorlu-un do-usunun, eski arkada-- Maximianus ise bat„n“n imparatoru oldu. Bu -ekilde ileride Bat- Roma ve Do-u Roma imparatorluklar-na dönü-ecek yap„lar“ olu„turmu“ oldu.

293 y„l“nda her iki Augustusun da kendilerine idarî meselelerde yard„mc“ olmalar- ve bir verâset sistemi olu-turmak için Sezar ad-yla birer alt imparator atamalar-yla imparatorluk biraz daha bölündü. Galerius Diocletianus'un alt-nda, Constantius Chlorus da Maximianus'un alt-nda Sezar oldular. Bu yap- modern uzmanlar-n tetrar-i (Yunanca: "dörtlü yönetim") ad„n“ verdikleri yap„y“ meydana getirdi. Roma'da y-llarca en yetkilli ki-inin kim olaca-- ile ilgili kanl- tart--malar imparatorlar bar„-ç“l bir yolla ba-a geçmelerini sa-layan bu yap-yla sona erdi. „mparatorlu“un iki yar„s“nda da her Sezar kendisini seçen Augustusun yerine geçecek ve kendine yeni bir Sezar seçecekti. 1 May-s 305'te Diocletianus ve Maximianus konumlar-ndan feragat ettiler. -ki Sezar'- da Galerius seçti. Kendisi için ye-eni Maximinus'u, Constantius için ise Flavius Valerius Severus'u seçti. Bu düzenleme Diocletianus ve Maximianus döneminde ve onlar-n ard-ndan k-sa bir süre i-ledi. Roma devleti içindeki gerilimler eskisine göre daha az -iddetliydi. Roma -mparatorlu-u'nun Gerileyi- ve Çökü- Tarihi adl- eserinde Edward Gibbon bu düzenlemenin dört yönetici aras-ndaki evlilik ba„lar“ nedeniyle iyi i„ledi“ini belirtir. Gibbon yeni düzenlemeyi "müzi-in koro bölümüne" benzetir. Diocletianus ve Maximianus'un çekilmeleriyle armoni bozulmu-tur.

Ate-li bir pagan olan Diocletianus ba„lang“çta bir süre tolerans gösterdiyse de imparatorluk içinde say„lar“ sürekli artan H-ristiyanlardan rahats„zd“. Bu nedenle onlar- Nero'dan beri görülmemi- bir -ekilde cezaland„rd“. Bu tarihte H„ristiyanlar-“n maruz kald en büyük zulümlerden biriydi.

Konstantin hanedan- (305-363)

Konstantin ve o„ullar“

Tetrar-i 25 Temmuz 306'da Constantius Chlorus'un ölümüyle sona erdi. Constantius'un Eboracum'daki askerleri ve o-lu Konstantin'i hiç vakit kaybetmeden Augustus ilan ettiler. 306'n-n A-ustos ay-nda Galerius Severus'u Augustus pozisyonuna atad-. Roma'da ise Maximianus'un o-lu Maxentius 28 Ekim 306'da Augustus ilan edildi. Maxentius'u prateor muhaf„z“ desteklemi-ti. Bu durumda imparatorlu-un be- yöneticisi olmu-tu. Dört Augustus (Galerius, Konstantin, Severus ve Maxentius) ve bir Sezar (Maximinus).

307 y„l“nda Maximianus o-lu Maxentius'un yan-nda Augustus mevkine döndü. Böylece imparatorlu-un yönetici say„s“ alt-ya ç„km-“ oldu. Galerius ve Severus -talya'ya Maximianus ve Maxentius'un üzerine sefere ç„kt“lar. Severus 16 Eylül 307'de Maxentius taraf-ndan öldürüldü. -talya'daki iki Augustus Konstantin'i Maximianus'un k„z“ ve Maxentius'un k„zkarde“i Fausta ile evlendirerek Konstantin ile ittifak kurdu. 307 y„l“ sonunda imparatorlukta dört Augustus (Maximianus, Galerius, Konstantin ve Maxentius) ve bir Sezar vard-.

311 y„l“nda Galerius H-ristiyanlara yönelik zulme resmen son verdi ve Konstantin 313 y„l“nda Milano ferman-yla H-ristiyanl yasal hale getirdi.

Konstantin'in ölümünün ard-ndan imparatorluk üç o-lu aras-nda bölündü. Bat- en büyük o-lu II. Constantinus ve en küçük o-lu Constans aras-nda payla„-ld“. Do-u ise Konstantinopolis de dahil olmak üzere II. Constantius'un oldu.

II. Constantinus 340 y„l“nda en küçük karde-i ile girdi-i çat--mada öldü. Constans ise ordunun Augustus ilan etti-i Magnentius ile girdi-i çat--mada 18 Ocak 350 tarihinde öldürüldü. Magnentius'a ilk muhalefet Roma'da kendini Augustus ilan etmi- olan Constans'-n baba taraf-ndan kuzeni Nepotianus'tan geldi. Nepotianus annesi Eutropia ile birlikte öldürüldü. Di-er kuzeni Constantia, Vetriano'yu Magnentius'a kar-- kendini Sezar ilan etmeye ikna etti. Vetriano 350 y„l-n“n 1 Mart'-ndan 25 Aral-k'a kadar k-sa bir süre ba-ta kald-. Daha sonra me-ru Augustus Constantius taraf-ndan çekilmeye zorland-. Mütegallibe Magnentius Constantius ile çat--ma halinde 353 y„l“na kadar bat-da hüküm sürmeye devam etti. En son yenilgisinin ard-ndan intihar etti ve böylece Constantius yegane imparator konumuna geldi.

Ancak 360 y„l“nda Constantius'un yönetimine yeniden muhalefet geldi. Constantius baba taraf-ndan kuzeni ve üvey karde-i Julianus'u 355 y„l“nda bat„n“n Sezar'- ilan etmi-ti. Sonraki be- y-l boyunca Julianus aralar-nda Alamanlar-n da bulundu-u istilac- Germen kabilelere kar-- bir dizi zafer kazanm„-t“. Bu sayede Ren s„n-r-n“ güvenlik alt-na alm-- ve muzaffer Galyal- askerleri bo-ta kalm„-t“. Constantius o s-rada Pers hükümdar- II. -apur'a kar-- ba„ar-s“z giden harekât-nda ordusunu güçlendirmek için Julianus'un askerlerinin do-uya gönderilmesini emretti. Bu emir üzerine Galyal- askerler ayakland-. Julianus'un Augustus ilan ettiler. Gerek Constantius, gerekse Julianus bir iç sava-a haz-r de-ildi. Constantius'un 3 Kas-m 361'de ölmesi bu sava--n ya„anmas-n“ engelledi.

Julianus ve Jovianus (361-364)

Julianus iki y-l boyunca tek ba--na hüküm sürdü. Y-llar önce H-ristiyan olarak vaftiz edilmi-ti ancak kendisini H-ristiyan olarak görmüyordu. Hükümdarl döneminde amcas- ve üvey babas- Konstantin ve kuzenleri ve üvey karde-leri II. Constantinus, Constans ve II. Constantius taraf-ndan paganl--a getirilen k„s“tlamalar ve cezaland-rmalar kald„r-ld“. Aksine H„ristiyanl-“a yönelik benzer k„s“tlamalar ve gayri resmî cezaland-rmalar getirildi. 362 y„l“nda pagan tap„naklar“ yeniden aç„ld“ ve tap-nak mülkleri yeniden tesis edildi. Önceden sürgüne gönderilmi- olan H-ristiyan piskoposlar geri ça„r-ld“. Geri gelen Ortodoks ve Ariusçu piskoposlar sürtü-melerine kald„klar“ yerden devam ettiler ve bu da kiliseyi büsbütün zay„flatt“.

Julianus'un kendisi geleneksel bir pagan de-ildi. Ki-isel inançlar- büyük ölçüde neoplatonizm ve antik Yunan ayinlerinden olu-uyordu. Rivayete göre Büyük -skender'in reenkarnasyonu oldu-una inan-yordu. „nançlar-n“ anlatan felsefe çal„-malar“ yapm„-t“. Ancak k-sa süreli paganizmi diriltme çabalar- ölümüyle sona ermi-tir. Julianus II. -apur ile olan sava-a devam etmi-tir. Sava-ta ölümcül bir yara alm-- ve 26 Haziran 363 günü ölmü-tür. Gibbon'-n Roma „mparatorlu“u'nun Gerileyi- ve Çökü- Tarihi kitab-na göre okla ölümcül bir yara ald-ktan sonra kamp-na götürülmü- ve burada bir veda konu„mas“ yapm-- ancak bu konu-mada bir vâris göstermeyi reddetmi-tir. Ard-ndan generalleriyle ruhun do„as“ üzerine tart„-m-“, ard-ndan bir bardak su istemi-, suyu içtikten k-sa süre sonra da ölmü-tür. Döneminin pagan kaynaklar- taraf-ndan bir kahraman, H-ristiyan kaynaklar- taraf-ndansa hain olarak gösterilmi-tir. Gibbon Julianus'tan olumlu bahsetmi-tir. Ça„da“ tarihçiler kendisini tart„-mal“ biri olarak görür.

Julianus'un hiç çocu-u yoktu ve bir vâris de göstermemi-ti. Subaylar- biraz mu-lak bir subay olan Jovianus'u imparator seçtiler. Perslere Trajan döneminde kazan-lan topraklar- b-rakan antla-mayla tan„n“r. H„ristiyanlar“n imtiyazlar„n“ geri vermi-tir. H-ristiyan kabul edilmesine kar„-l“k inançlar- ile ilgili çok fazla -ey bilinmemektedir. 17 -ubat 364 günü ölmü-tür.

Valentinianus Hanedan- (364-392)

Valentinianus ve Valens

Yeni Augustus'un seçimi yine subaylara kald-. 28 -ubat 364 günü Pannonial- subay Valentinianus Bitinya'da Nikaia'da Augustus seçildi. Ancak ordu bir y-l içinde iki kere lidersiz kalm„-t“, bu yüzden subaylar Valentinianus'tan bir e- yönetici seçmesini talep ettiler. 28 Mart'ta Valentinianus küçük karde-i Valens'i e- yönetici olarak seçti ve imparatorlu-u Diocletianus'un yapr -ekilde böldü. Valentinanus Bat- Roma'n-n, Valens ise Do-u Roma'n-n ba--na geçti.

Valens'in seçilmesi çok geçmeden tart--malara neden oldu. Julianus'un anne taraf-ndan Kilikyal- bir kuzeni olan Procopius'un Julianus'un muhtemel vârisi olaca-- dü„ünülmü“ ancak hiçbir zaman böyle bir belirleme yap„lmam--t“. Jovianus'un seçilmesinden beri saklanmaktayd-. 365 y„l“nda Valentinianus Paris'te ve ard-ndan da Reims'de Alamanlara kar-- seferdeyken Procopius Konstantinopolis'teki iki lejyonu rü-vet yoluyla yan-na al-p Do-u Roma ba-kentinin kontrolünü ele geçirdi. 28 Eylül'de Augustus ilan edildi ve çok geçmeden Trakya ve Bitinya'y- kontrolüne ald-. -ki muhalif Do-u Roma imparatorunun sava-- Procopius'un yenilgisine kadar sürdü. Valens Procopius'u 27 May-s 366'da idam ettirdi.

4 A-ustos 367 tarihinde Valentinianus ve Valens taraf-ndan üçüncü bir Augustus daha ilan edildi. Valentinianus'un sekiz ya--ndaki o-lu Gratianus, vekâleti güvence alt-na almak için kâ--t üstünde e- yönetici seçildi.

375'in Nisan ay-nda Valentinianus Pannonia'y- istila etmi- olan Germen kabilelerin üzerine sefere ç„kt“. Tuna üzerine bugün Slovakya s„n-rlar“ içinde olan Komarno'da elçilerle yap-lan bir görü-mede Valentinianus öfkeli bir -ekilde ba„-r“rken kafas-ndaki damarlardan biri çatlad- ve 17 Kas-m 375'te bu rahats„zl“ktan ötürü öldü.

Gratianus o s-rada henüz 16 ya--nda oldu-u ve imparator olmak için haz-r de-ildi. Buna kar„-l“k Pannonia'daki askerler henüz üç ya--nda olan karde-ini II. Valentinianus ad-yla imparator ilan ettiler.

Gratianus bu karar- kabu etti ve Bat- Roma'n-n Galya bölümünün idaresini üstlendi. -talya, -llirya ve Afrika resmî olarak karde-i ve üvey annesi Justina taraf-ndan idare ediliyordu. Ancak esas yetki yine de Gratianus'un elindeydi.

Edirne Sava-- (378)

Bu s-rada Do-u Roma „mparatorlu“u da Germen kabilelerle sorunlar ya--yordu. Bir do-u Germen kabilesi olan Teuringi Hun istilas-ndan kaçmak için topraklar„n“ terk etmi-ti. Liderleri Alavivus ve Fritigern ile Do-u Roma'ya snm„-lard“. Valens onlar- müttefik olarak 376 y„l“nda Tuna'n-n güneyine yerle-melerine izin vermi-ti. Ancak eyalet kumandanlar-yla sorunlar ya-ayan kabile Romal-lara kar-- ayakland-.

Sonraki iki y-l boyunca çat--malar devam etti. Valens bizzat kendisi 378 y„l“nda bir sefer düzenledi. Gratianus amcas-na Bat- Roma ordusundan destek gönderdi. Ancak sefer Romal-lar aç„s“ndan felaketle sonuçland-. -ki ordu Edirne yak„nlar“nda kar„-la-t“. Valens say-sal üstünlü-ünden ötürü kendine çok güveniyordu. Baz- subaylar- Gratianus'u beklemesini önerdiyse de di-erleri Valens'i hemen sald-rmaya ikna ettiler. 9 A-ustos 378'de sava- Romal„lar“n bozguna u„ramas“ ve Valens'in ölümüyle sonuçland-. Tarihçi Ammianus Marcellinus sava-ta Roma ordusunun üçte ikisinin yokoldu-unu hesaplam„-t“r. Ordunun kalan üçte biri geri çekilmeyi ba„arm--t“r.

Sava--n çok uzun vadeli sonuçlar- olmu-tur. Kay„plar“n içinde tecrübeli askerler ve de-erli yöneticiler vard-. Yerlerine geçebilecek çok fazla kimsenin olmamas- imparatorlukta liderlik sorunu do„rmu“tu. Ayr-ca Roma ordusu asker toplamakata da zorlanmaya ba„lam--t“. Sonraki yüzy-lda ordunun büyük bölümü Germen paral- askerlerinden olu„acakt“.

Bir di-er sorun ise Valens'in ölümüyle Gratianus ve II. Valentinianus'un yegane iki Augustus olarak kalm-- olmalar„yd“. Bu durumda Gratianus fiilen tüm imparatorluktan sorumlu hale gelmi-ti. Ancak Gratianus Do-u Roma için bir Augustus arayna girmi-ti. Eski bir seçkin general olan Kont Theodosius'un o-lu Theodosius'u seçti. Kont Theodosius bilinmeyen bir nedenle 375'te idam edilmi-ti. Theodosius 19 Ocak 379'da Augustus ilan edildi.

Theodosius hanedan- (379-457)

Bat-da huzursuzluk

Gratianus Bat- Roma'y- bir süre ba„ar“yla yönettiyse de giderek kay„ts-zla-t“. Zamanla Frank generali Merobaudes ve piskopos Milanolu Ambrose'nin kuklas- haline geldi-i kabul edilir. Gratianus Roma'da geleneksel paganl yasaklayarak ve Pontifex Maximus unvan-ndan feragat ederek Roma Senatosunun bir bölümünün deste-ini kaybetti. Romal- askerler aras-nda da barbar kabul edilen kimselerle yak-nlndan ötürü popülaritesini yitirdi. Anlat-lanlara göre ki-isel hizmetleri için Alanlar- i-e al-yor ve halk önüne -skit sava„ç-s“ k-lnda ç„k“yordu.

Bu arada Gratianus, II. Valentinianus ve Theodosius'a dördüncü bir Augustus daha kat„ld“. Theodosius büyük o-lu Arcadius'u 383'ün Ocak ay-nda Augustus ilan etti. Arcadius bu s-rada be- veya alt- ya„-ndayd“ ve gerçek anlamda bir yetkisi yoktu. Yine di-er üç Augustus taraf-ndan da e- yönetici olarak tan„nd“.

Gratianus'un azalan popülaritesi y„l“n sonraki bölümlerinde dört Augustus içinde sorunlar yaratacakt-. Britanya'da bulunan “spanyol Kelt general Magnus Maximus 383 y„l“nda askerleri taraf-ndan Augustus ilan edildi ve Gratianus'a kar-- ayaklan-p Galya'y- i-gal etti. Gratianus Lütes'ten Lugdunum'a kaçt- ve burada 25 A-ustos 383'te 25 ya--nda öldürüldü.

-znik itikat„n“ benimsemi- olan Maximus dine ayk„r“ dü-üncelere kar-- cezalar getirdi. Bunun sonucunda Augustusun kilise üzerinde bir yetkisinin olmadn- savunan Papa Siricius ile aras- aç„ld“.

Gratianus'un ölmünün ard-ndan Maximus, o s-rada on iki ya--nda olan II. Valentinianus ile mücadele etmek zorunda kald-. -lk birkaç y-l Alpler iki rakip Bat- Roma imparatoru aras-nda s„n-rd“. Maximus Britanya, Galya, Hispania ve Afrika'y- kontrol ediyordu. Maximus kendisine ba-kent olarak Augusta Treverorum'u (Trier) seçmi-ti.

Maximus çok geçmeden resmen tan-nmak için II. Valentinianus ve Theodosius ile müzakerelere ba„lad“. 384 y„l“na gelindi-inde müzakereler sonuçsuz kalm„-t“. Maximus yaln-zca me-ru bir imparatorun yapabiilece-i bir -eyi yapt- ve çocuk ya-taki o-lu Flavius Victor'u Augustus ilan etti. O y„l“n sonunda imparatorlu-un ba--nda be- Augustus (II. Valentinianus, Theodosius, Arcadius, Magnus Maximus ve Flavius Victor) vard-.

Theodosius 385 y„l“nda kar„s“ Aelia Flaccilla'n-n ölümünün ard-ndan II. Valentinianus'un k-z karde-i Galla ile evlendi ve böylece iki Augustus aras-ndaki ili-kiler güçlendi.

386 y„l“nda Maximus ve Victor sonunda Theodosius taaf-ndan resmen tan„nd“. Ancak Valentinianus ikisini de tan„mad“. 387 y„l“nda Maximus rakibinden kurtulmaya karar vererek Alpleri üzerinden Po vadisine geldi ve Milano'yu do-rudan tehdit etmeye ba„lad“. Valentinianus ve annesi Selanik'e kaçt-lar ve burada Theodosius'dan yard-m istediler. Theodosius 388 y„l“nda bat-ya sefere ç„kt“ ve Maximus'u yendi. Maximus 28 Temmuz 388 günü Aquileia'da yakaland- ve idam edildi. Magister militum Arbogast Falvius Victor'u öldürmek üzere Trier'e gönderildi. Theodosius Valentinianus'u yeniden ba-a getirerek kendisni desteklemeye ve di-er taht gaspç„lar“na kar-- korumaya devam etti.

„mparatorlu“un son kez bölünmesi

Theodosius'un ölümünün ard-ndan Bat- ve Do-u Roma „mparatorluklar“.-- Bat- Roma -mparatorlu-u „- Do“u Roma „mparatorlu“u

II. Valentinianus 392 y„l“nda Viyana'da öldürüldü. Arbogast Eugenius'u imparator yapmay- planl-yordu. Ancak do-u imparatoru Theodosius Eugenius'u imparator olarak tan„may“ reddetti ve bat„y“ i-gal ederek Arbogast ve Eugenius'u Frigidus Sava--nda yenilgiye u„rat“p öldürdü. Böylece imparatorlu-u kendi yönetimi alt-nda birle„tirmi“ oldu.

Theodosius imparatorlu-un tümünü yöneten son imparatordur. 395 y„l“nda ölümünün ard-ndan imparatorlu-u o„ullar“ Arcadius ve Honorius aras-nda bölü-türüldü. Arcadius ba-kenti Konstantinopolis olmak üzere do-unun imparatoru, Honorius da ba-kenti önceleri Milano sonradan ise Ravenna olan bat„n“n imparatoru oldu. Roma devleti be-inci yüzy-l boyunca farkl- iktidar merkezlerinde iki farkl- imparatora sahip olmaya devam etti. Latince resmî yaz--malarda Yunanca kadar kullan„l“yordu. -ki imparatorluk siyasi olarak de-ilse de ismen, kültür bak„m“ndan ve tarihî bak-mdan ayn- devletti.

Bat-daki imparatorlu-un çökü-ü ve y„k“l (395-476)

395'ten sonra Bat- Roma'n-n ba--ndakiler genellikle kukla imparatorlard-. Ço-u zaman imparatorlu-un gerçek yöneticileri magister militum ve patrici unvanlar„n“ alm-- güçlü askerlerdi. (395-408 y„llar“ aras-nda Stilicho, 411-421 y„llar“ aras-nda Constantius, 433-454 y„llar“ aras-nda Aetius ve 457-472 y„llar“ aras-nda Ricimer).

Roma -ehri 410 y„l“nda isyanc- Vizigotlar taraf-ndan üç gün boyunca, 455 y„l“nda da daha önce görülmemi- bir -ekilde Vandallar taraf-ndan ondört gün boyunca ya„malanm--t“.

474 y„l-n“n Haziran ay-nda Julius Nepos Bat- Roma imparatoru oldu. 475 y„l“nda magister militum Flavius Orestes ayakland- ve o-lu Romulus Augustus'u Roma imparatoru yapt-. Nepos Dalmaçya'ya kaçt-. Öte yandan Do-u Roma imparatoru Zeno kendisini tan-mad için Romulus teknik olarak bir gaspç„yd“ ve Nepos hâlen yasal olarak Bat- Roma'n-n imparatoruydu. Yine de Romulus Augustus son Bat- Roma imparatoru olarak bilinir.

476 y„l“ genel olarak Bat- Roma -mparatorlu-u'nun sona erdi-i tarih olarak kabul edilir. O y-l Orestes hizmetindeki Germen paral- askerlerinin -talya'dan toprak edinme taleplerini reddetti. Aralar-nda Herullar“n de oldu-u askerler ayakland-. Ayaklanman-n ba--nda Germen Odeakr vard-. Odeakr ve adamlar- Orestes'i yakalay-p idam ettiler. Birkaç hafta içinde Ravenna ele geçirildi ve Romulus Augustus tahttan indirildi. Odeakr çok geçmeden „talya'n“n geri kalan„n“ fethetti.

Do-u Roma „mparatorlu“u (395-1453)

Bat- Roma -mparatorlu-u'nun 5. yüzy-lda y„k-lmas“na kar„-l“k daha zengin olan Do-u Roma „mparatorlu“u ayakta kalmay- ba„ard“ ve 6. yüzy-lda imparator Jüstinyen yönetiminde -talya ve „llirya'n“n bir bölümünü Ostrogotlar-n, kuzey Afrika'y- Vandallar-n ve Hispania'n-n güneyini de Vizigotlar-n elinden almay- ba„ard“. Güney Hispania'n-n i-gali k-sa süreli olduysa da kuzey Afrika bir yüzy-l kadar Do-u Roma'n-n elinde kald-.

Konu ba„l-klar“