|
Arjantin Cumhuriyeti (“spanyolca: República Argentina) 34- 36-- Güney enlemleri ve 58- 27-- Bat- boylamlar- aras-nda, Güney Amerika K„tas-“nda yer alan bir ülkedir. Arjantin-in toplam yüzölçümü 2.766.890 km2 - Türkiye'den yakla--k 3,5 kat büyük - (bunun 2.736.690 km2-si kara, 30.200 km2-si su), nüfusu ise 2006 y„l“ rakamlar-yla 39.921.833 ki-idir.
Arjantin Güney Amerika K„tas--n“n güney kesiminde, And Da„lar“ ve Atlas Okyanusu aras-nda uzanan bir devlettir; k„y“ -eridinin uzunlu-u 4989 km-dir. Arjantin-in sahip oldu-u toprak Güney Amerika K„tas-“nda 2. dünya genelinde ise 8. en büyük toprakt-r. “ili (5308 km), Bolivya (832 km), Paraguay (1880 km), Brezilya (1261 km) ve Uruguay (580 km)'la s„n-r“ bulunmaktad-r.
Arjantin-in ad- Latince -„Argentum-“ (gümü-) kelimesinden gelir. -spanyol kolonicilerinin bu topraklarda bulmay- umdu-u madenin ne oldu-u ülkenin isminden de aç-kça anla--labilir. Ülkede ya„ayanlar“n ço-u “spanyol ve -talyan göçmenlerin torunlar„d“r.
Co-rafya
Arjantin yakla--k 2,8 milyon kilometrekarelik alan-yla, uzun bir kareyi an-msatan bir -ekilde kuzeyden güneye do-ru indikçe daral-r. Kuzeyden güneye kadar olan uzunlu-u 3694 km ve bat-dan do-uya uzanan en geni- topraklar„n“n uzunlu-u ise yakla--k 1423 km-dir. Do-u k„y-lar“ boyunca Atlantik Okyanusu uzan-r, bat„s“nda “ili, kuzeyinde Bolivya ve Paraguay, kuzeydo-usunda ise Brezilya ve Uruguay bulunur.
Arjantin 23 eyalete (provincias) ve bir federal bölgeye (distrito federal) ayr„lm--t“r:
Eyaletler:
Federal Bölge:
Yüzey -ekilleri
Arjantin-in yüzey -ekillerinin temel özelli-ini Do-udaki ovalar ile Bat-daki da-lar aras-ndaki büyük kar„-tl“k olu-turur.
Bat-da çöküntülerle, yükselmelerle ve yanarda- püskürmeleriyle parçalanm-- And Da„lar“ yükselir. Bölgede hâlâ sürmekte olan depremler ve yanarda- etkinlikleri, bu bölge topraklar„n“n henüz oturmadn- kan-tlar. Kuzeyde And Da„lar“ daha çok masams- bir görünümdedir. Bolivya yüksek platolar„n“n devam- olan 3500 - 4500 metrelik yükseltiler aras-nda uzanan yüksek platonun Bat„s“nda yüksekli-i bazen 6000 metreyi a-an yanarda-lar, Do-usunda da- eteklerinin ve Jujuy, Salta, Tucumán havzalar„n“n üst kesiminde Sierralar biçiminde s-ralanan billurlu yüksek kütleler bulunur. Daha Güneyde kütle, kapal- havzalar ve yükselmi- bloklar halinde parçalara ayr„l“r ve iklim kurakla--r. Bu kurak Catamarca la Rioja Andlar- Mendoza da- ete-i ile Santiago havzas- aras-nda, yüksek bir da- s„ras“ (Aconcagua 6959 metre ile Arjantin-in de en yüksek noktas-) biçiminde uzan-r. 36- Güney enlemine do-ru, And Da„lar“ daral-r, alçal-r ve büyük enine kopmalarla parçalan-r. Dördüncü Zaman buzulla„mas“ bu kesimde etkin olmu- ve enine vadiler ile göllerin (Nahuel Huapí vb.) olu„mas“nda katk-da bulunmu-tur.
Ülkenin büyük bir bölümünü kaplayan ovalar ve platolar, geni- ölçüde alçalm-- Brezilya eyerle-mesinin üzerinde yay„l“r. Brezilya kalkan- yaln-zca Andlar--n önündeki kesimde, Córdoba„n“n büyük orta kütlesinde (Bat-dan ufku kapatan ve yüksekli-i 2000 metreyi a-an gerçek bir duvard-r) çok yüksek kütleler olu-turur; ovan-n güneyindeyse çok daha az yüksek biçimlere bürünür. Paraguay s„n-r“ndan Colorado Irma„-“na kadar uzanan bir milyon kilometrekarelik bir alan- kaplayan bölgenin topografyas„n“n bas-kl ve hiçbir düzenli akarsu a„-n“n bulunmamas- „a--rt-c-d“r. Üçüncü Zaman sonunda ve Dördüncü Zaman ba--nda ylm-- rüzgâr çökelleri, tuzlu ve ço-unlukla üstü kabuk tutmu- kal-n balç-k tabakalar- olu„turmu“, ama bu tabakalar da yak-n buzul dönemlerinde Do-uda ve Kuzeyde löslerle, Bat-da ve orta kesimde kumlarla kaplanm„-t“r. Yüzey -ekilleri ayr„nt“da çok çe-itlidir ve iklimsel özelliklere ba„l-d-r.Yar“ tropikal iklim ku„a-“nda kalan Chaco“da yer yer palmiye a„açlar“ görülen savanl- bir bitki örtüsü görülürken, Do-uda ve Güneyde daha „l“man iklim enlemlerinde yer alan Pampa bölgesi do-al çay-rlarla örtülüdür. Çe-itli türlerden olu-an çay„rlar“, gev-ek, derin ve verimli siyah ya da kahverengi topraklar- Pampa-ya bütün dünyaca ünlü verimlili-ini kazand„r“r. Paraná ve Paraguay Do-uda ovan-n s„n-r-n“ belirleyen gerçek bir -rmak seti olu-turur (söz konusu -rmaklar eskiden okyanustan ovaya ula„-lmas-n“ sa„l-yorlard“). Do-uda Paraná Irmayla Uruguay Irma-- aras-nda bir bütün (bir çe-it Mezopotamya) olu-turan Entre Ríos-un tepeleri, Corrientes“in sular alt-nda kalan ovalar- ve Misiones“in bazaltl- s„rtlar“ uzan-r.
Güneyde 700.000 km2-lik bir alan- kaplayan Patagonya, içinde And Da„lar-“ndan inen birkaç „rma-“n (Negro, Chubut, özellikle de Santa Cruz) dar ve derin vadiler oydu-u, çak„ll“, kurak, so-uk ve rüzgârl- bir yüksek platolar bölgesidir. Atlas Okyanusu k„y-s“ndaki Pampa kesiminin düz, kumullarla örtülü k„y-lar“ ile Patagonya k„y-lar-n“n yüksek yal-yarlar“ büyük çeli-ki yarat-r. Alüvyonlar-n a„a-“ yukar- doldurdu-u Río de la Plata halicinden Macellan Bo„az“ k„y-lar“ndaki Gallegos Irma„--n“n a„z“na kadar do-al limanlara çok seyrek rastlan-r. Pampa ile Patagonya s„n-r“ndaki Bahía Blanca tek do-al limand-r ve k„y-s“nda kurulan kentin büyük ölçüde geli-mesini sa„lam--t“r.
Arjantin Andlar-'nda 6000 metrenin üstüne ç-kan birçok da- bulunmaktad-r. Arjantin'in ve Amerika K„tas-'n“n en yüksek tepesi (Aconcagua) ve dünyan-n en yüksek iki yanarda-- Ojos del Salado (6880 m) ve Monte Pissis (6795m) burada yer al-r. Andlar'-n güney kesimlerinde yüksek da-lar daha seyrektir, ama serin ve so-uk iklimin etkisiyle karlarla kapl„d“rlar.
Sierras Pampeanas'ta da yer yer yükseltilere rastlamak mümkündür. La Rioja eyaletindeki Sierra de Famatina da 6000 metrenin üzerindedir. Fakat bu s„rada-lar“n yükseklikleri do-uya gidildikçe azal-r, Sierras de Córdoba'da da„lar“n yükseklikleri en fazla 2800 metre civar„ndad“r.
Mesetas Patagónicas (Patagonya Ovalar„)'n“n kuzey k„sm“nda,Mendoza'n-n güneydo-usunda yükseltiler 4700 metreyi bulurken, bu yükseltiler güneydo-uya gidildikçe azal-r. Arjantin'in di-er bölgelerindeki da-lar çok nadir 1000 metreyi a-ar. Bu nadir durumlara örnek olarak Atlantik k„y-s“ndaki ve Misiones'in da„l“k bölgesindeki Sierras Australes Bonaerenses (Sierra de la Ventana ve Sierra de Tandil)
Nehirler ve Göller
Arjantin'de bulunan nehirlerin kayna-- büyük ölçüde Río de la Plata'd-r. Río de la Plata'ya dökülen nehirler 5. 200. 000 km²'lik bir alana yay„lm--t“r ve bu alan-n hemen hemen üçte biri Arjantin s„n-rlar“ içinde bulunur, kalan alan ise Bolivya, Brezilya, Paraguay ve Uruguay s„n-rlar-ndad“r. Río de la Plata'ya dökülen iki büyük nehir Paraná Nehrive Uruguay Nehri'dir. Kuzeyde, Brezilya s„n-r“nda dünyan-n da en büyük -elalelerinden say-lan Iguazú ve Iguazú Milli Park- bulunur. Iguazú Nehri ve -elaleleri Niagara -elaleri'nden üç kat daha büyüktürler.
-kinci en büyük nehir Patagonya'n-n kuzeyinde bulunan Río Colorado'dur. Onun en önemli kolu olan Río Salado del Oeste Bat- Arjantin'in büyük bir k„sm-n“ sular, ama kurak iklim dolay„s“yla yer yer kurumu- ve batakl--a dönü„mü“ bir nehirdir.
Arjantin'de iki büyük göller yöresi bulunmaktad-r. -lki ve büyük olan- Güney Andlar'-n eteklerinde ba„lay“p bir zincir gibi Neuquén'den Ate- Topraklar-'na (Tierra del Fuego) kadar birbirini izleyen tatl- su göllerinin bulundu-u yöredir. -kincisi ise Pampa'n-n bat- k„sm“nda ve Chaco'nun güneyinde bulunan alçak ve genellikle tuzlu olan göllerdir.
Özellikle Córdoba'daki Laguna Mar Chiquita (5770 km²) ve Los Glaciares Milli Park-'nda bulunan ve NATO taraf-ndan dünya miras- olarak kabul edilen Lago Argentino (1415 km²) ve Lago Viedma (1088 km²) önemli göller aras-nda say-labilir. Ünlü Perito Moreno Buzulu da bu parkta bulunmaktad-r.
Adalar
La Isla de los Lobos (Fok Adas-)
Arjantin çok uzun bir sahil -eridine sahip olan bir ülke olmas-na kar--n, çok az say-da adaya sahiptir. En büyük adas- Tierra del Fuego Tak„madalar“'na ait olan 47.000km²'lik Ate- Topraklar- Adas- (Tierra del Fuego)'d-r. Bu aday- Arjantin (21.571 km²) ve -ili (25.571 km²) payla„m--t“r. Bunun dnda Arjantin'in hak talep etti-i, ama Birle“ik Krall-k yönetiminde bulunan Falkland Adalar- (Las Islas Malvinas/Falkland Islands) vard-r. Arjantin'in 2. Nisan 1982 y„l“nda aday- i-gal etmesinin ard-ndan 14. Haziran 1982'ye kadar süren Falkland Sava-- ba„lad“ ve bu sava- Arjantin'in ma-lubiyeti ile sona erdi. Falkland Tak„madalar-'n“n en büyük adas- do-udaki Soledad (East Falkland) -6683 km²- ve Gran Malvina (West Falkland) - 5278 km²-'dir. Güney Gürcistan ve Güney Sadviç Adalar- da ayn- statüde bulunmaktad-r.
Önemli say-labilecek di-er adalar ise Buenos Aires Eyaleti'nin güneyinde Bahía Blanca ve Bahía Anegada Körfezleri'nin aras-ndaki bölgede bulunan adalard-r. Buradaki adalar düzdür ve San Blas kapl„cas-n“n bulundu-u Jabalí Adas- dnda tamamen bo-tur. En büyük ada 207 km²'lik alana sahip olan Trinidad Adas„'d“r. Patagonya k„y-lar“nda da birkaç ufak tefek ada da bulunmaktad-r.
-klim ve Bitki Örtüsü
Ülkenin okyanus cephesindeki güney ucu nemlidir ve s„cakl“klar da hiçbir zaman yüksek de-ildir. Ushuaia-da yaz mevsiminde 9,2-C, 3700 km uzakl-ktaki kuzey uçta, yani Misiones Eyaleti'ndeyse, iklim s„cakt“r, yal„d“r ve burada çay yeti-tirilir. Ülkenin geri kalan bütün bölgelerinde Kuzeyden Güneye do-ru s„cakl“klar azal-rken, iklimin ba„l“ca özelli-i kurak olmas„d“r. Arjantin-i Kuzeybat-dan Güneybat-ya do-ru geni- bir kurak ku-ak boydan boya a-ar. Bu -kurak kö„egen“ And Da„lar-“ndaki yüksek platolarda ve havzalarda ba-lar, da- eteklerinde sürer (Mendoza-da y-lda 193 mm ya görülür) ve Patagonya k„y-s“nda sona erer (200 mm-nin alt-nda ya). Pampa-da iklim Atlas Okyanusu k„y-s“ndan iç kesime do-ru gittikçe de„i“ir. Río de la Plata yak„n“nda yal- (1200 mm) ve genellikle yumu-ak olan iklim iç kesimde karasal ve kurakt-r. Yalar, yaz mevsimi boyunca giderek yo„unla-“r ve getirdikleri nem, hemen büyük bir buharla-maya u-rar. 600 mm e-ya e-risi, Bahía Blanca-dan Córdoba-ya kadar geni- bir yay çizer. Böylece „yal“- Pampa-dan -kurak- Pampa-ya geçilir.
Anlat-lan bu ko-ullar nedeniyle Arjantin-de orman azd-r. Ülkenin büyük bir bölümü, çay-rlar ve dikenli çal„l“klarla kapl„d“r. Ülkenin Patagonya„n“n Kuzeyinde kalan bat- yar„s“ a„açs“lardan ve az çok dikenli, az yaprakl- küçük a„açs“lardan olu-an seyrek bir bitki toplulu-uyla (monte) örtülüdür. Patagonya çak„llar“ aras-nda az miktarda çal„l“k ve baz- bu-daygiller tutunmu-tur. Do-al halinde yüksek otlardan olu-an uçsuz bucaks-z bir çay-r ve kötü bir otlak olan Pampa, Avrupa-dan yeni ot türlerinin getirilmesiyle ve üçgül ile yoncan-n yayg„nla-t-r-lmas“yla de„i-tirilmi“tir. A-aç da dikilmi-tir ama gerçek ormanlar Güney Andlar-daki göller yönetim bölgesinde (Arokarya Ormanlar-) ve Macellan Bo„az“ dolaylar-nda (kay-n ormanlar-) yer al-r. Kuzeyde büyük tropikal orman, iki yerde Arjantin-e sokulur: Misiones-te ve Tucumán Andlar„-n“n do-u yamaçlar-nda Orta Chaco-da, sert keresteli, kabuklar- bak„m“ndan zengin türlerin a--r bast bir orman (Quebrachos) yer al-r.
Nüfus ve Ekonomi
Arjantin-e insanlar-n yerle-mesi kuzeybat-dan Bolivya-daki yüksek yaylalardan ve madencilik bölgelerinden gelen „spanyollar“n And da- ete-ine inmeleriyle gerçekle-ti. Bu ilk Arjantin, sözkonusu madencilik bölgelerinin tah-l, koyun ve yük hayvanlar- (özellikle kat-r) sa-layan bir uzant„s“ gibiydi. Atlas Okyanusu cephesiyle uzun süre ilgilenilmedi. Dolay„s“yla kuzeybat-da And eteklerinin tar-m ve çobanl--a dayal- ekonomisi XVIII. yüzy„l“n ortas-na kadar a--r bast- ve -spanyollar-n kurduklar- kentler (sömürge döneminden kalma geleneklere ba„l“ ve canl- Arjantin-e [[[Buenos Aires]] liman- ve Pampa] do-ru meydana gelen göçlere kar--n hâlâ yo-un bir nüfus ya-ar), günümüzü kadar melez Arjantin-in temelini olu-turdu. XIII. yüzy„l“n ikinci yar„s“nda Kral Naipli„i“nin kurularak (ba-kenti Buenos Aires-ti) Buenos Aires liman„n“n daha ba„-ms-zl“ktan önce Atlas Okyanusu ticaretine aç„lmas“yla, Arjantin-in a--rl And Da„lar-“ndan Plata halicine „kaymaya“ ba„lad“ ve kesin dönemeç modern Arjantin-in tam anlam-yla olu„turdu“u XIX. yüzy„l“n son çeyre-inde gerçekle-ti. Bu geli-mede ba„l“ca rolü „spanyollar“n fethi s„ras“nda Pampa-da ba„-bo“ dola-maya b„rak“lan srlar-n, ticari anlay--la yeti-tirilmeye ba„lamas“ oynad-. Avrupa-ya XIII: yüzy„l“da deri, XIX. yüzy„l“n ilk yar„s“nda kurutulmu- et sat„l“rken, 860-a do-ru bu ürünlerin yerini koyun yünü ald-. Bu tarihten sonra Pampa-daki çay„rlar“n sahipleri, Buenos Aires-te, zamanla da bütün Arjantin-de liman i-lerini elinde tutan yabanc- burjuvaziyle yak-ndan ili-kili ba„l“ca ekonomik ve siyasal güç haline geldi. Avrupa kent pazarlar-, sermayeleri, teknikleri hatta insanlar-yla 1800 - 1900 y„llar“nda Arjantinlilerin önce ülke topraklar„n“n bütününe yerle-melerini, sonra da bu topraklar-n tamam„n“ donat-p i-lemelerini sa„land“. Ülke 1929 Büyük -ktisadi Bunal„m-“na kadar bütünüyle d„-sat-m“a (Büyük Britanya-ya) dönük tar-m ürünlerinin de-erlendirilmesine dayanan büyük bir refah dönemi ya„ad“. Pampa-ya hayvanc„l“k yap-lan çok büyük çiftlikler (estancia) yap„ld“ ve toprak sahipleri bu çiftliklere yerle-tirdikleri yar„c“lara önce bu-day, keten, m„s“r ektirdiler, sonra srlar için yonca yeti-tirilen geni- alanlar ay„rd“lar. Büyük çiftlikler, -ngiliz kasaplar„n“n dondurulmu- et gereksinimlerini kar--lamaya ba„lad“. Paraná yak„n“ndaki Rosario Santa Fe Pampa„s“ bölgesinde ve kurak Pampa„n“n birçok kesiminde büyük toprak sahipleri, topraklar„n“ parsellere ay„r“p „talya“dan hatta Do-u Avrupa-dan gelen çiftçilere kiralad-lar ya da ortak ektirdiler. Bu tek tip ürün yeti-tirilen tar-m alanlar-, 1930 y„llar“na do-ru Arjantin-i uluslar aras- ticarette ba„l“ca bu-day, m„s“r ve ya- satan bir ülke haline getirdi. Ülkenin kenar bölgeleri i-letmeye aç-larak her birinde iç tüketime yönelik bir tar-ma a„-rl“k verildi (yaln-zca Patagonya bunun dnda kalarak koyun - yünleri yurt dna sat„l“yordu - yeti-tiren büyük -irketlere b„rak-ld“). Yar-tropikal kuzeybat- bölgesi -ekerkam, Mendoza Andlar- da- ete-i büyük sulama çal„-malar“ sayesinde üzüm, Negro Irman-n yukar- vadisi sulamayla meyve üretim bölgesi oldu; güney Chaco-da büyük -irketler Quebracho Orman„-n“ yok ederek tanen elde ettiler; kurak ku„a-“n ba-lad orta bölgelerde, Orta Avrupa-dan gelen göçmenler sayesinde pamuk ekimi geli-ti. Büyük -ktisadi Bunal-m patlak verdi-inde 7 milyon göçmenin (yar„s“ -talyan, üçte biri -spanyol) geldi-i Arjantin, beyazlar-n ya-ad „yeni“ bir ülke haline geldi. Ülke ürünleri Pampa-daki s-k demiryolu a-- ve kenar bölgelere giden kollar- arac-lyla a„a-“ Paraná k„y-s“ndaki, Bahía Blanca-daki limanlara, özellikle de Buenos Aires liman-na „ak-t-l-yordu“. Nüfus, az say-da büyük toprak sahibinin mülkiyetindeki k-rsal kesimde toprak bulamadndan, ak-n ak-n kentlere göçmekteydi. Kentle-medeki bu geli-meyi, iktisadi bunal-m daha da artt„rd“; özellikle köyden kente göç olay„n“n ola-anüstü boyutlara ula-t Buenos Aires a„a-“ yukar- bombo- bir ülkede, dünyan-n en büyük anakentlerinden biri haline geldi. Devlet, sanayinin geli-mesini destekledi. 1947-den sonra Peron“un ba-kanl döneminde devlet, kamu hizmetlerini ve büyük donat-m çal„-malar-n“ üstlendi, korporasyoncu bir sendika ak„m“ ile ordunun denetimine verilen „a-“r sanayi- kesimine dayanan ulusal özel kesim aras-nda i„birli“i destekledi. D-- pazarlar-n bulunmamas- nedeniyle Pampa tar„m“ II. Dünya Sava„--n“n sonuna kadar duraklad-; oysa ayn- dönemde, tar-m dndaki kesimlere sistemli bir biçimde aktarma yapma siyasetinin sürdürülmesi (tar-m ürünlerine -srarla dü-ük fiyat uygulanmas- bunu gösterir) sonucu açl-k çeken Avrupa bu-day ve etten mahrum kalm„-t“. -ç pazara yönelik yeni ürünlerin (süt, ya- ç„kar“lan bitkiler) geli-mesine kar--n, köyden kente göç dev boyutlara ula„t“. 1950-li y„llar“n sonunda bu büyük tar-m ülkesi, yeni ülkelerin Anglosakson tipi tar„m“ndaki ola-anüstü geli-melerin sonucunda, dünya pazar-nda tam anlam-yla d„-land“. Yüzy„l“n ba--ndan kalma ortak donan-mlar, özellikle demiryolu ve denizyolu ta„-mac“l aç„s“ndan eskimi-ti. Bununla birlikte, çe-itli hafif sanayi geli-irken, petrol ve demir-çelik sanayisi gibi birkaç önemli yeni kol kuruldu. Arjantin, uçsuz bucaks-z topraklar- bombo- bir ülkeyken, kentle„mi“ bir ülke, hatta bir „kent-ülke“ haline geldi.
Arjantin denince Pampa, topraklar„n“n verimlili-i, etinin kalitesi, tah„llar“n bollu-u ve gaucho efsanesi (günümüzde ücretle çal--an bir çoban haline gelmi- atl- özgür adam) akla gelir. Oysa günümüzde Pampa, traktörler, bankalar, otomobiller, tüccarlar ve kooperatifler ülkesidir. ABD-nin orta-bat- eyaletlerindeki çiftçileri örnek alan Arjantinli çiftçiler de kentlile-mektedir. Özelikle de Pampa tar„m“ makinele-mekte, tekniklerini yenilemektedir, ama bu i-te rakiplerine oranla on - yirmi y-l geri kalm„-t“r. 1976-dan bu yana askeri diktatörlü-ün uyguland liberal ekonomi rejimi, ülkenin yeniden uluslar aras- pazarlara girmesini ve uluslar aras- fiyatlara uyarlanmas„n“ sa„lam--t“r. Sanayi ülkelerinin isteklerini göz önünde tutan tar„mc“lar, Avrupa-da yeti-tirilen hayvanlar için yemlik bitki tar„m“na a„-rl“k vermi-tir. 3,5 Mt soya, 6,5 Mt sorgum, 9 Mt m„s“r, 1,5 Mt ayçiçe-i küspesi. Buna kar„-l“k y-lda 5-10 Mt aras-nda üretilen bu-day, art-k dünya ticaretindeki önemini yitirmi-tir. Bütünüyle ele al-ndnda 1970 - 1980 y„llar“ aras-nda tah-l üretimi de„i“meden kalm-- (20 - 25 Mt aras-nda), oysa ya- bitkileri üretimi 1970-te 2 Mt iken 1980-de 6 Mt-u a„m--t“r. Hayvanc„l-“a gelince gerek koyun (150 000 t yün), gerek süt domuzu (y„ll“k kesim say„s“ 2 500 000 ba-la s„n-rl-d“r) aç„s“ndan geli-memekte, sr sürüsüyse (yakla--k 60 milyon ba-) çok yava- artmaktad-r. Yaln-zca Pampa„n“n orta kesimindeki besicilik, yemlik bitki tar„m“ndan yararlan-r. Tümü ele al-ndnda tar-m ve hayvanc„l“k ürünleri hâlâ, ülke d„-sat-m-n“n 3/4-ünü kar--lar. Geli-meler, özellikle tar-m alanlar„n“n yar„s-n“ kaplayan küçük ve orta boy çiftlikler (1 200 ha kadar) sayesinde gerçekle-tirilmektedir; oysa yeterince i-letilmeyen ya da otlarla kapl- alanlar halinde nadasa b„rak“lan büyük topraklar, Arjantin Pampa„s-n“ dünya ölçüsünde bir „rezerv“e dönü-türmektedir. Buna Andlar--n ete-inde, Patagonya-daki Río Negro-dan, dönenceler bölgesindeki Río Bermejo-ya kadar uzanan bölgede sulamadaki geli-menin sa-lad olanaklar- eklersek, kent ve sanayi ekonomisine tan-nan otuz y„ll“k öncelikten sonra tar-mda ne kadar büyük a-amalar kat edildi-i anla„-l“r. Arjantin-in sanayi alan-nda da önemli say-labilecek kaynaklara sahip oldu-u kesindir. Brezilya-dan gelen „rmaklar“n (Uruguay ve Paraná Irmaklar--nda düzenleme çal„-malar“ yap„lmaktad“r) sa„layabilece“i su enerjisi çok büyük boyutlardad-r; buna, bat-daki da- kütlelerinden inen bütün -rmaklar (sulamada ve elektrik üretiminde yararlanmak için) üzerinde kurulan tesisler de eklenir. Uranyum madeni boldur (yakla--k 400 000 t rezerv). Buenos Aires yak„nlar“ndaki Atucha“da bir nükleer santral hizmete girmi-, yenilerinin de yap„m“na ba„lanm-“ ya da yap„lmalar“ tasarlanm„-t“r. Ayr-ca Arjantin, petrol üreticisi ülkelerdendir (25 Mt) ve 1950 y„llar“ndan bu yana iç tüketiminin %90„-n“ kendi kar--lad gibi, günümüzde denizde petrol aramalar-na da ba„lanm--t“r. Do-algaz üretimi de önemli say„l“r (yakla--k 10 milyon metreküp). Daha s„n-rl“, ama çe-itli olan öbür maden kaynaklar- da, d--ardan sat-n al-nan madenlerin miktar-n- azaltma -ans„n“ do„urmaktad“r. Asl-nda sanayinin geli-mesi tüketim mallar-ndan ba„lam-“ ve yava- yava- i„lenmi“ ürünler d„-al-m-n“ (Paraná ve Buenos Aires liman kentlerinde gerçekle-tiriliyordu) azaltm„-t“. Ama sanayideki gerçek patlama, ülkenin 1958-den bu yana Arjantin-de üretim yapmaya ba-layan çokuluslu -irketlere aç„lmas“yla oldu. Bu aç-lma, çelik sanayisinden elektronik sanayisine kadar bütün dallara yay„ld“. Sanayiyi yönlendiren dal, otomobil yap„m-yd“; ama d--ardan al-nan bu sanayi, Arjantin özel giri-imcileri için çok geçmeden geri tepti; ba„lang“çta sanayiye egemen olan bu giri-imciler çok geçmeden küçük ortaklar ya da ta-eron -irket sahipleri haline dü-tüler. Perón rejiminden sonra güçlenen sendikac„l“k hareketi de, olaydan ayn- derecede zarar gördü. Kapitalist ekonomi, sermayelerin ve mallar-n uluslar aras- çalkant„s“na do-rudan aç-k ya da ba„-ml-yd“. Ortalama ya-am düzeyi h-zla dü-mektedir (ama hâlâ k-tadaki öbür devletlerden yüksektir), özellikle yüksekö-renim görmü- gençler yurtdna göçmektedir, bunun tek nedeni ideolojik ve polis rejimi bask„s“ de-ildir. Sonuç olarak Arjantin, büyük, gelece-i parlak, ama çok e-itsiz biçimde geli„mi“, iki yüzy„ll“k yo-un bir tarihin sonucu olan „a--rt-c“ derecede karma--k toplumunu olu-turan çe-itli kesimlerin dönem dönem kabul ettirmeye çal„-t-klar“ geli-me stratejileri aras-nda k-rk y„ld“r bocalayan bir ülke olarak görülmektedir.
Günümüzde Arjantin'de yakla--k k-rk milyon insan ya-ar. Nüfusun %25,2'sini 0-14 ya- grubu, %61.1'ini 15-64 ya- grubu olu-tururken 65 ya„-n“n üstündekiler Arjantin nüfusunun %10,6's„d“r. 2006 rakamlar-yla Arjantin'de nüfus artma oran- %0,96 olarak hesaplanm„-t“r.
Yeralt- zenginlikleri
Arjantinde ç„kar“lan en önemli madenler; bor, toryum, krom, bak-r ve linyit tir.
Plaza de Mayo Anneleri
1976 ve 1982 y„llar“ aras-nda, Arjantin'de darbe sonucu ülke yönetimini ele geçiren generaller, "Ulusal Uzla-ma Süreci" ad- verilen, ve hapishaneye at-lanlar hariç olmak üzere en az 30.000 insan-n ortadan kald„r“ld bir döneme imza att-lar. Ülkede her -ey H-ristiyan de-erleri korumak ve komünizmi engellemek ad- alt-nda yasaklanm„-t“, iki ki-iden fazlas„n“n yan yana gelmesi ve konu„mas“ suçtu. Ancak 1977'de bir grup anne ve büyükanne hükümet binas- önünde bulunan Plaza del Mayo'da (May-s Meydan-) her-eyi göze alarak biraraya gelmeye ba„lad“. Kay-p olan o„ullar-n“, karde-lerini ve torunlar„n“ seslerini hiç ç-karmadan sadece hükümet binas„n“n kar„-s“nda durarak talep ediyorlard-. Say„lar“ giderek artt-, birçok soru-turmaya ve daya-a maruz kald-lar, ancak ba„lar“na beyaz ba-örtülerini tak-p meydana ç-kmaktan vazgeçmediler ve tüm dünya da onlar- bu -ekilde tan„d“. Ülke normal yönetimine kavu-tuktan sonra yap-lan ara„t“rmalar kay„plar“n çoktan öldü-ünü ve cesetlerinin yokedildi-ini ortaya ç„kard“, ancak bu anneler generallerden hesap sorulmas- için eylemlerine devam ettiler.
Kaynaklar
[1]
Büyük Sözlük ve Ansiklopedi, Librairie Larousse&Interpress Bas-n ve Yay„nc-l“k A. -. 2. Cilt Amer - Avust
D-- Ba„lant“lar
|
