EasyStarFind - Home

I
 

deutsch
english
italiano
español
français
português
dansk
nederlands
russkij
polski
türkçe
  Web   Pictures   Videos   News   Shopping   Encyclopedia
Search in Encyclopedia for ?ili      


República de Chile
-ili Cumhuriyeti Bayra-- -ili Cumhuriyeti Armas-
Bayrak Arma
Slogan: Por la Razón o la Fuerza
(“spanyolca: "Mant-kla ya da güçle")
Ulusal mar-: Himno Nacional
-ili Cumhuriyeti
Ba“kent Santiago, -ili
{{{latd}}}°26- S 70°40- W
En büyük -ehir Santiago, -ili
Resmi dil “spanyolca
Devlet
- Ba-kan		 Demokratik cumhuriyet
Michelle Bachelet
Ba--ms-zl“k
- Ba„lat-ld“
- Tan„mland“
- Tan„nd“		 -spanya'dan
18 Eylül, 1810
12 -ubat, 1818
25 Nisan 1844
Yüzölçümü
 - Toplam
 - Su (%)		  
756,950 km² (38th)
1.07%
Nüfus
 - Haziran 2005 tahmini
 - 2002 say„m“
 - Yo“unluk		  
16,136,137 (60.)
15,116,435 (-)
21/km² (153.)
GSMH (SAGP)
 - Toplam
 - Ki-i ba--na		 2005 tahmini
$193.213 milyar (43.)
$11,937 (56.)
Para birimi Peso (CLP)
Saat dilimi
 - Yaz saati		 - (UTC-4)
- (UTC-3)
-nternet alan ad- .cl
Telefon kodu +56
{{{dipnot}}}

-ili (-spanyolca: Chile (Yard-m·bilgi) resmi olarak: República de Chile, Türkçe: -ili Cumhuriyeti); Arjantin'in bat„s“nda, And Da„lar“ ile Büyük Okyanus aras-nda kalan, kuzeyden güneye 4300 km boyunca uzanan bir Güney Amerika ülkesidir. Kuzeyinde Peru, kuzeydo-usunda Bolivya ve do-usunda Arjantin bulunur. Ba-kenti Santiago olup 2005 y„l“ rakamlar-na göre ülkede yakla--k 16 milyon insan ya„amaktad“r. -smi Aymara dilinde "Dünyan-n bitimi" anlam-na gelen chilli kelimesinden gelir.

-ili idari olarak onbe- bölgeye ayr„lm--t“r, bunlardan ondört tanesi, ba„lar“ndaki Roma rakamlar-yla ifade edilen, kuzeyden güneye s„ras“yla Tarapacá, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaíso, O'Higgins, Maule, Bío-Bío, Araucanía, Los Lagos, Aysén, Magallanes y la Antártica Chilena bölgeleri ve sonradan eklenen Los Ríos ile Arica ve Parinacota bölgeleridir. Bunlarla beraber bir de Región Metropolitana de Santiago bölgesi vard-r.

Konu ba„l-klar“

Etimoloji

Ülkenin orijinal ismi olan Chile kelimesinin kökeni tek ve kesin bir -ekilde kan„tlanmam--t“r. En yayg-n aç-klama, kelimenin Aymara Dili'nden türedi-idir. Bu dilde Chilli kelimesi Dünyan-n son buldu-u diyar- anlam-na gelir. Bu durum, Aymara yerle-im bölgelerinden yola ç„k“p -ili'ye gelen ilk -spanyol olgusuyla desteklenir. -spanyollar Güney Amerika'n-n sömürgele-tirilmesinin ba„lang-c“ndan itibaren Atacama Çölü'nün güneyindeki topraklar- Chile ad-yla nitelendirirler. -ili okullar-nda ayr-ca, Trile adl- bir ku-un pitoresk betimlemesi olabilece-i yönünde bir de„i“ke de ö-retilir.

Ba-ka ve daha az yayg-n bir teori ise -nka dili Quechua'y- ismin kökeni olarak gösterir. -nka Krall'n-n azami geni„li“i bugünkü Santiago'ya ula--r. -nkalar Río Aconcagua'n-n güneyindeki topraklar-, görece so-uk iklime ve karlarla kapl- Andlar'a dayanarak kar anlam-na gelen Tchili diye adland„r“rlar.

Di-er taraftan kesin olarak geçerli olan, Chile diye yap-lan ülke tan„mlamas-n“n (-spanyolcada ayn- ismimde olan) Chili biberine dayanmadd-r. Bu kelime Orta Amerika Aztek Dili Nahuatl'dan gelir. Chili ve bundan yap-lan salsaya -ili „spanyolcas“'nda aji denir.

Co-rafi konum

-ili her ne kadar, Güney Amerika k„tas-n“ kuzey-güney do-rultusunda Antarktika'ya kadar uzanan bir ülke olsa da, ortalama geni„li“i sadece 180 km'dir. Ülkenin en dar yeri (Antarktika'daki -ili topraklar- say-lmazsa) 90 km iken en geni- yerinin uzunlu-u 240 km kadard-r. Avrupa ile k-yaslanacak olursa Danimarka'dan Sahra Çölü'ne uzanacak kadar bir mesafe kat edilir. Do„u-Bat“ mesafesi çok az olsa da bu iki uç aras-nda çok fazla rak“m fark- olu-ur. Ülke ayr-ca kuzeyden güneye çok farkl- iklim, bitki örtüsü ve co-rafi -ekiller gösterir. Bu yüzden -ili, birçok kaynakta tezatlar ülkesi olarak an„l“r. Hakikaten de kuzeydeki çölü, Afrika'n-n Sahara's„n“, güneydeki kannallar- Norveç kanallar„n“, Los Lagos'daki Osorno ve çevresi “sviçre Alplerini, Orta bölgeleri Akdeniz'i hat„rlatmas“yla, ayr-ca Patagonya'daki buzullar-yla, bu ismi hak eder.

Da„lar“

-ili da„lar“, yeryüzünün en yüksek s„rada“lar zincirini olu-turur. 6000 m'nin üstünde birçok zirvesi vard-r. Bunlardan biri olan -ili'nin en yüksek da-- (6.880 m) Ojos del Salado ayn- zamanda dünyan-n en yüksek volkan„d“r. A„a-“da en ünlüleri listelenmi-tir.

Osorno Volkan-, Los Lagos Bölgesi

Nehirler ve göller

Ülkenin özel co-rafi yap„s“ sebebiyle, uzun nehirleri yoktur. En uzun nehir olan Rio Loa'n-n uzunlu-u 443 km'dir. Ülkenin kuzeyinde Atacama Çölü'ndeki ekstrem kurakl-k, büyük su birikimlerinin olu„mas-n“ engeller. Kuzeydeki az say-da nehir And Da„lar“'ndaki karlardan beslenirler. Güneye indikçe artan yalar, beraberinde bu bölgelerdeki nehirlere daha fazla su hacmi getirir. Nehirler, -ili ekonomisinde, özellikle enerji sa„lanmas“nda önemli rol oynar. Bununla birlikte somon bal„kç“l ve rafting gibi macera turizmi içinde f-rsatlar sunar. Kuzeyden güneye önemli nehirleri a„a-“da s„ralanm--t“r.

Gölleri aras-nda kuzeydeki tuz gölleri say-labilir ki bunlar-n en ünlüsü olarak Salar de Atacama'y- söyleyebiliriz. Bununla birlikte en kuzeyde, yeryüzünün en yüksek konumdaki göllerinden biri olan Lago Chungará gölü bulunur. Gölün alan- 21,5 km² olup, 4.500 m yükseklikte bulunur.

Lago Chungará ve Volkan Parinacota

Bir grup büyük ve güzel göller Temuco -ehrinin güneyinden ba„lay“p Puerto Montt'a kadar uzan-r. Bunlar s„ras“yla -öyledir.

Ayr-ca güneyde 970 km² alan- ile -ili'nin en büyük gölü Lago General Carrera bulunur ki bu göl Arjantin'deki Lago Buenos Aires gölünün bat- kanad„n“ olu-turur.

Demografi

Nüfus

Nüfusun en s-k olarak bulundu-u yer, ba-kent Santiago ve çevresidir. Toplam nüfusun neredeyse yar„s“ bu bölgede ya-ar. Sadece -ehirde 5.5 milyon insan ya-ar ki bu ülkenin 1/3'üne tekabül eder. Kuzeyde ve güneyde tar„m“n yap„labildi“i And'lar-n aras-nda kalan ovalar yine yo-un ya-anan yerlerdir. Santiago'nun 100 km bat„s“nda liman -ehri Valparaiso'da 1 milyon insan ya-ar.

Ülkenin kuzey ve güney uç noktalar-na gidildikçe, yerle-im yo„unlu“u, elveri-siz ya-am ko„ullar“ sebebiyle seyrekle-ir. Zira kuzey çölü ve güneyin so-uk, rüzgarl- iklimi buralarda ya„amay“ zorla„t-r“r.

Etnik yap-

-ili halk„n“n % 90'„n“ atalar- Avrupal- olanlarla, Avrupal- ve K„z“lderili karm- olan melezler olu-turur. Ülkedeki melezlerin oran- % 50, Mapuçelerin oran- % 7, Aymara oran- % 0.5 ve Polonezyal“ oran- ise % 0.02 dir. Ülkeye özellikle 19. yüzy-lda Avrupa'dan -ngiliz, „rlandal“, Alman göçmen gelmi- sonralar- ise H“rvatistan, Filistin, “talya'dan göçmen alm„-t“r.

Ülkenin ilk sahipleri olan yerli halk Mapucheler kendi aralar-nda da Piçunçe, Araucan ve Huilliçe olmak üzere 3 alt gruba ayr„l“r. Bu gruplar kendi özgün dillerini okullarda halen ilave ders olarak almakla beraber, baz- yerel TV kanallar-na da sahiptirler. Bütün bunlara ra-men Mapucheler'in geleneksel ya-am tarzlar-, bugünkü ekenomik düzende pek mümkün olmamaktad-r.

Ülkenin kuzeyinde ise ba-ta Quechua ve Aymara olmak üzere birkaç tane daha küçük etnik grup mevcuttur.

Bitki örtüsü ve hayvanlar

Bitkiler

-ili arokaryas-

-ili, kuzeyden güneye uzanan uzun bir ülke olmas- münasebetiyle çok geni- ve de„i“ik bitki örtüsüne sahiptir. Atacama Çölü'nde pratikte hiçbir -ey yeti-mez. Burada daha çok kaktüs çe-tlerinin yan- s-ra, Andlar'a do-ru ve sahil kesimlerinde bitkilere rastlanabilir. Bununla birlikte baz- y-llarda ya-an yalar-n ard-ndan, çöl birkaç günlü-üne de olsa milyonlarca çiçek ile bezenir.

Çölüm güneyi step ve bozk-rd“r ve Andlar'da And yast da denilen ta- sertli-inde yareta (Azorella yareta) yeti-ir. Kuru bölgelerde Boldo (Peumus boldus) denen bir çal- türü hakimdir. K„y“ bölgelerdeki s„rada“larda ve Andlar'da sisli ormanlar mevcuttur.

-arap ba„lar“ Rio Elqui nehir bölgesindedir. Nehir vadisinin dnda sadece dikenli çal- ve kaktüsler vard-r.

Ülkenin orta bölgesinde Jubaea cinsi bir palmiye a„ac“ ve “ili arokaryas-na çokça rastlan-r. Arokarya Mapuçeler için kutsal bir a„açt“r, zira belenmelerinde onun iri tohumlar-ndan yararlan-rlar. Ayr-ca yine merkezi -ili'de okaliptus a„açlar“ ile kapl- alanlar görülebilir.

Güney -ili'de ya-mur ormanlar- kategorisine giren büyük ormanlar mevcuttur. Bu ormanlarda a„-rl-kl“ olarak servi, çam, ve melez gibi a-açlar bir arada bulunur. Ayr-ca Antarktika yalanc- kay„n“ (Nothofagus antarctica) ve kavak gibi a-açlar da çok geni- alanlara yay„lm--lard“r.

Patagonya bölgesinde büyük otluk stepler ve tundralar hakimdir. Magellan ve Asyen bölgelerinde çok büyük alanlar buzullarla kapl- oldu-undan buralarda çok fazla bitki örtüsüne rastlanmaz.

Hayvanlar

Lamalar
Guanakolar

Steplerle kapl- alanlarda devegiller familyas-ndan lamalar, guanakolar, alpakalar ve vikunyalar çok yayg-n bir -ekilde ya-arlar. And Da„lar“'nda ya-ayan buraya özgü geyikler ve kondorlar a„a-“ yukar- ülkenin bütün armalar-nda resmedilmi-lerdir.

Da„l“k steplerde pumalar, kemirgenler ya-arken ormanlar da tilki, kodkod, geyik ve kolibri gibi canl-lara ya-am alan- sunar.

Humboldt pengueni, macellan pengueni, deniz aslan-, pelikan türü canl-lar ise kuzey -ili'nin so-uk sular-nda ve güney -ili'nin buzluk alanlar-nda rastlanan hayvanlard-r.

Yakla--k -ili'nin tüm And da„lar“ k„s-mlar“nda And kondoru ve büyük tuz göllerinde flamingolar yayg-n olarak ya-arlar.

Güneyde, nandu, magellan tilkisi ve Ate“ Topraklar-'nda bayku“ yörede görülen canl„lardand“r.

Ülke tarihi

Prekolombiyano ve koloni dönemi

Santiago, Pedro de Valdivia taraf-nfdan kurulurken 1541.

M.Ö. yakla--k 13.000 y„llar“nda, bugünkü ülke s„n-rlar“nda insanlar-n ya-ad bilinmektedir. Kuzey -ili -spanyollar taraf-ndan fethedilmeden k-sa süre öncesine kadar -nka Krall'na aitti. 1520 y„l“nda dünyan-n çevresini dola-mak için yelken açan Ferdinand Magellan, kendi ad-yla an-lan Magellan Bo„az-'n“ geçerken ülkenin güney ucunu ke„fetmi“ oldu. Daha sonra -ili'ye ula-an ilk Avrupal-lar alt-n aramak amac-yla 1535 y„l“nda Peru'dan gelen Diego de Almagro ve mahiyetindekilerdi. Ancak bu ki-iler yerel halk gruplar- taraf-ndan geri püskürtüldü. Avrupal„lar'“n ilk tam manas-yla yapt„klar“ yerle-im, 1541 y„l“nda Pedro de Valdivia'n-n 1541 de Santiago'yu kurmas- olmu-tur. 1542 den itibaren de -ili, -spanyol Peru Valili„i'n“n bir parças- haline gelmi-tir.

-ili'de “spanyollar çok az alt-n ve gümü- buldu-u ve ülkenin ücra konumu sebebiyle -ili -spanyol Krall için daha ziyade fazla önem verilmeyen bir koloni durumundayd-. Ayr-ca Atacama Çölü, Peru'ya direkt ula--ma engel te-kil etti-inden, ülke çok daha sonra, di-er tar-m ürünleri ve minerallerinin devreye girmesiyle, -spanyollar taraf-ndan önemli bir tedarik bölgesi haline gelmi-tir.

Ba„-ms-zl“k sava-- ve Cumhuriyet'in olu-umu

Bernardo O'Higgins

Ba„-ms-zl“k talepleri ilk, 1808 y„l“nda, “spanya Napolyon'un karde-i Joseph taraf-ndan yönetilirken ba„lad“. 18 Eylül 1810 y„l“nda ba-a geçen bir cunta -spanya Krall'na ba„l“ bir otonomi ilan etti. „spanyollar'“n Napolyon'a kar-- yürüttü-ü ba„-ms-zl“k sava--ndan sonra, s„n-rs“z bir güçle tekrar -ili'yi almaya kalk„-t“. Ancak -spanyollar Chacabuco'daki muharebede -ili ve Arjantinli birliklere yenildiler. 5 Nisan 1818'deki Maipu muharebesinden sonraysa -spanyol direni-i sona erdi. Muharebelerin ba--ndaki komutan Jose de San Martin, Bernardo O'Higgins yarar-na ba„kanl“ktan feragat edince O'Higgins ilk -ili Devlet yöneticisi oldu.

O'Higgins 1823 y„l“nda dü-ürüldü ve Peru'ya sürgüne gitmek zorunda kald-. Akabindeki y-llarda çe-itli devlet adamlar- ba-a geçti. 1830 y„l“nda ba-a geçen Diego Portales Palazuelos ülkeyi diktatör tarzda yönetirken 1833 y„l“nda çok s„k“ bir anayasa haz„rlatt“. Bu merkezî anayasa ile 1833-1891 y-llar- aras-nda -ili uzunca süre istikrar kazand-. Zamanla ülke, Güney Amerika'n-n ekonomik olarak en güçlü bölgesi haline geldi. Yürüttü-ü birçok sava-la, özellikle 1836-1839 Peru-Bolivya konfedarasyon sava--n- kazanmas-yla -ili gücünü peki-tirdi.

“spanya, Peru'daki eski kolonileri tekrar ele geçirmeye çalnca -ili “spanya'ya 1865 y„l“nda sava- ilan etti. Papudo ve Chiloe adalar- önünde deniz muhrebeleri meydana geldi. Peru'da ortak dü-mana kar-- -ili'ye kat„ld“. Sava- pratikte 1866 y„l“nda sona erdiyse de, “spanya ile problemler 1871 ve 1883 y„llar“ndaki antla-malarla çözüldü.

S„n“r anla„mazl-klar“

19. Yüzy-lda -spanya dndan Avrupal-lar da -ili'ye göç ettiler. Bugün bu ki-ileri etkileri ve izleri ülkenin güney bölgelerinde görülmektedir.

-ili, 1879 ile 1883 y„llar“ aras-nda Peru ve Bolivya ile yap-lan sava-ta, o güne kadar bu ülkelerin elinde olan Atacama Çölü bölgesini fethetti. Böylelikle Bolivya, Büyük Okyanus k„y-lar-n“ kaybetmi- oldu. Bu bölgelerde daha sonra çok zengin bak-r yataklar- bulundu. Dünyan-n en büyük bak-r madeni Chuquicamata bu bölge s„n-rlar-ndad“r.

1891 y„l“nda -ili deniz kuvvetleri Ba-kan José Manuel Balmaceda'ya kar-- ayakland-lar. Bir iç sava- bu yüzden patlak vermi- oldu. Bu sava-ta 6000 insan öldü. Balmaceda muharebeyi kaybedince Eylül 1891 de intihar etti.

1893 y„l“nda bu kez Arjantin'le s„n“r sorunlar- ya-anmaya ba„lad“. 1902 y„l“nda -ngiltere Kral- VII. Edward bu probleme arabuluculuk ederek Patagonya ve Ate“ Topraklar- iki ülke aras-nda pay edildi. Bu -ekilde -ili 54.000 km², Arjantin 40.000 km² pay ald-.

Yak-n tarih ve Allende

Allende için yürüyü-
... Salvador Allende

1969 y„l“nda ülkede sol güçler Unidad Popular(UP) adl- bir seçim birli-i olu-turdular. Bu birlik komünist ve sosyalist parti gibi partilerin yan-nda birkaç tane daha solcu, hümanist küçük partilerden olu-uyordu. UP kendisini sosyalist bir çizgiye oturtarak, endüstrinin devletle-tirilmesi ve büyük arazi sahiplerinin arzilerini istimlak edilmesi gibi vaatlerde bulundu. Bu birlik 1970 y„l“nda Salvador Allende'yi ba„kanl“k için aday gösterdi.

1970 seçimlerinde seçim birli-i UP oylar-n % 37 sini alarak seçimlerin en güçlüsü olarak ç„kt“ ve Allende Devlet Ba-lanl'na seçildi. Muhafazakar rakibi Jorge Alessandri oylar-n % 35,3 ünü ve Hristiyan Demokrat Radomiro Tomic % 28.1'ni ald-. Allende'nin az„nl“k hükümeti ekonominin ba„l“ca dallar„n“ pe„pe“e devletle-tirmeye ba„lad“ (Bankac„l“k, tar-m, bak-r madenleri, haberle-me). Böylece muhalefetle gitgide büyüyen çeki-meler olu-tu. Ayr-ca ABD'de de Allende'nin seçim zaferine kar-- rahats„zl“k olu„mu“tu. Zira -ili'de marksist etkilere sahip halk cephesi, Küba'dan sonra ikinci Amerika devleti olarak yönetimdeydi. Bu endi-e, 1954 y„l“ndaki ABD ba„kan“ Eisenhower'in domino teorisinden tetiklenmi- oluyordu. Bu teoriye göre yanyana dizilmi- domino ta„lar“ndan birincisinin devrilmesinin zincirleme bir -ekilde di-erlerinin de devrilmesi gibi -ili'den sonra di-er Güney Amerika ülkeleri de teker teker komünizm alt-na girecekti. 1973 y„l“nda UP oy say„s-n“ daha da artt„rmay“ ba„ard“.

Pinochet dönemi

Yukar-da s-ralanan geli-melerin ard-ndan, 11 Eylül 1973 tarihinde hükümete kar-- bir askeri darbe gerçekle-ti. Ba-kan Allende'nin, inand„r-c“ olmasa da, görgü -ahitlerinin ifadeleriyle Ba„kanl“k Saray- Moneda'da intihar etti-i söylendi. Yüzlerce Allende yanl„s“ bu günlerde öldürüldü, binlercesi tutukland-. Tüm devlet birimleri askeri birlikler taraf-ndan i-gal edildi. Tüm yetkileri, cunta lideri olarak General Augusto Pinochet devrald-. Pinochet ayn- zamanda donanma, hava birlikleri ve polis te„kilat-n“nda en üst kademedeki yetkilisiydi.

Askeri birlikler kuzey -ili'nin en tenha çöl bölgelerinde ve Patagonya'n-n yerle-imi seyrek yerlerinde toplama kamplar- olu-turdu. Bir çok cunta muhalifi i-kencede öldürüldü ya da uçaklardan denize at„ld“. Binlerce -ilili insan haklar- ihlalinden yurt dna kaçt- ya da sürgüne gönderildi.

Pinochet'nin iktidar- ele geçirmesiyle, ABD tekrar yo-un olarak ekonomik ba-lamda ülkeyi desteklemeye ba„lad“. Yeni hükümet daha önceki devletle-tirmeleri, önemli bak-r madeni Chuquicamata hariç olmak üzere geri ald-. Neoliberal bir ekonomi politikas- izlerken, tüm sendikal haklar- da geri ald-. Geri gelen sermaye ile birlikte ekonomi nefes ald-. Bu ekonomi poltikalar-yla beraber zengin ile fakir aras-nda fark daha da belirginle-meye ba„lad“. Ama kamu ekonomisi, büyüme ile birlikte, Güney Amerika'daki allm-- olandan daha fazla istikrar kazand-. Ekonomik istikrar-n yan-nda insan haklar- ihlalleri devam etmekteydi.

Gerginlik sebebi Beagle-Kanal-

Aral-k 1978 de Arjantin ile -ili aras-nda sava-a gidebilecek gerginlikler olu-tu. Gerginli-in sebebi, Beagle Kanal-'ndaki, üzerinde ya-am olmayan Lennox, Picton ve Nueva gibi adalard-. Zira buralarda çok yüksek petrol rezervleri oldu-u tahmin ediliyordu. Bu gerginlik Vatikan'-n araya girmesiyle 1985 y„l“ndaki s„n“r antla„mas“ sonucu, dostça çözülürken bu 3 ada da -ili'ye b„rak-ld“. Bugün hala bu ülke ile tamamen çözülememi- ufak tefek s„n“r tart„-malar“ vard-r.

Yeniden demokrasi

1988 y„l“nda yap-lan referandumda % 55 oy oran-yla Pinochet'in ülkeyi daha fazla yönetmemesi sonucuna var„ld“. 1989 y„l“nda 15 y„ll“k dikta rejiminden sonra ilk seçimler yap„ld“. Hristiyan Demokrat Patricio Aylwin Ba„kanl-“a seçildi. Aylwin mütevaz- ekonomi reformlar„n“n yan„s“ra beraber ya-ayabilmek için devlet ile halk- bar„-t“rmaya ba„lad“. 1993 y„l“nda ilk defa baz- subaylar insan haklar- ihlalinden mahkemeye ç„kt“lar. Çok say-da sürgün ülkeye döndü.

1994-2000 y„llar“ aras-nda ülkeyi Hristiyan demokrat Eduardo Frei Ruiz-Tagle yönetti.

Pinochet 1998 y„l“nda “ngiltere'de tutukland- ve daha sonra d„-ar“ ç-kma yasa-- kondu. 2000 y„l“nda sa„l“k sorunlar- yüzünden serbest b„rak-ld“.

2000 y„l“nda Sosyalist Ricardo Lagos Ba-kan seçildi. 2006 y„l“nda ise ülke tarihinin ilk kad-n ba„kan“ Michelle Bachelet bu makama geldi.

Ekonomi

Dünyan-n en büyük bak-r madeni Chuquicamata

Salvador Allende'nin sosyalist halk ekonomisinin aksine Pinochet, neoliberal pazar ekonomisine yönelmi-tir. Kamu kurulu„lar-n“n büyük bölümü hem Pinochet zaman-nda hem de daha sonraki yönetimlerde özelle„tirilmi“tir. Ancak Allende zaman-nda devletle-tirilen, Pinochet'nin militer kontrolü alt-nda tutulan bak-r üretimi bugün hala devlet elindedir.Pinochet'den sonra orta sol iktidarlar ,sosyal haklar- tesis etmek için gayret etmi- olsa da, -ili hala daha bugün sosyal e„itsizli“in çok fazla oldu-u ülkelerden biridir.

Ülkenin en büyük sektörlerinin ba--nda % 57 ile hizmet sektörü gelir. Bunu % 34 ile üretim % 9 ile de tar“m izler.. -ili Latin Amerika„n“n en büyük hammadde üreticilerindendir. Dünyan-n en büyük bak-r rezervlerine sahiptir ki bu Dünya üretiminin % 40--na tekabül eder.. Çe-itli de-erli metaller ve -ili güherçilesi 19. yüzy-l boyunca ülkeyi zengin k„lm--t“r. Bugün Pascua-Lama projesi ile planlanan Dünya„n“n en büyük alt-n madeninin, beraberinde çok büyük çevre sorunlar„n“ da getirmesinden endi-e ediliyor.

Bunlar-n yan-nda bal„kç-l“k ve tar-m da ülke ekonomisinde önemli rol oynar. Ülke alan„n“n % 7-si tar-m alan- olarak kullan„l“r. Bu alanlar daha çok ülkenin merkezi k„s-mlar“nda yo„unla-m--t“r. Kuzeydeki çölde tar-m sadece vahalarda yap„l“r. Hayvanc„l“k ise a„-rl“kla orta -ili ve güney „ili“nin kuzey k„s-mlar“nda yap„l“r.

-arapç-l“k da ülke ekonomisine önemli katk-lar yapar.

Önemli sanatç-lar

Pablo Neruda

Modern -ili kültüründe, birçok önemli -ahsiyet iz b„rakm--t“r.

Isabel Allende (*1942), en ünlü ça„da“ -ili yazar-. Ruhlar evi (filme de al„nm-“), Fortuna'n-n k„zlar“, Sonsuz plan gibi dünya çap-nda yay„mlanm-“ romanlar- mevcuttur. Ayr-ca kendisi eski ba-kan Salvador Allende'nin de ye-enidir.

Roberto Bolano (1953-2003), Sürrealist “iir yay„mc-s“. 1973'teki askeri darbeden sonra sürgüne ç„km--t“r. Bir çok edebiyat ödülü sahibidir. Barcelona'da ölmü-tür.

Víctor Jara(1932-1973), politik „ark-c“. Nueva Canción (yeni „ark“) ak„m-n“n ve tüm Güney Amerika'daki devrimci sanatç- hareketinin en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilir. Salvador Allende'yi desteklemi-, askeri darbe s„ras“nda i“kence görerek öldürülmü-tür.

Pablo Neruda (1904-1973), Dünyaca ünlü “air, yazar ve 1971 Nobel ödül sahibi. Çok say-da sosyal ve politik -iir yay„nlam-“ ve Salvador Allende döneminde Fransa Büyükelçili-i görevinde bulunmu-tur. Askeri darbeden k-sa süre sonra kanserden ölmü-tür.

Tom Araya (1961- ) , Dünyaca ünlü thrash metal grubu Slayer'-n kuruldu-u 1981 y„l“ndan beri vokalisti-ini ve bas gitaristli-ini yapmaktad-r.

Gabriela Mistral (1889-1957), “air ve 1945 Nobel edebiyat ödülü sahibi. Sevgilisi Romelio Ureta intihar ettikten sonra -iirlerinde a-k, ölüm ve umut temalar„n“ i„lemi“tir. Daha sonra -ili için diplomatik alanda çal„-m--t“r.

Inti Illimani, Quilapayún, Illapu gibi müzik gruplar- "Nueva Canción Chilena" (-ili yeni „ark-s“) ak„m-n“ dünyaca ünlü hale getirmi-lerdir. Bu gruplar askeri darbe yüzünden y-llarca yurt dnda mülteci olarak bulunmu„lard“r.

Violeta Parra (1917-1967) "Nueva Canción Chilena" ak„m-n“n kurucusudur. „ark-c“ fakirlik içinde büyümü- ve çok erken ya-larda kendi folk müziklerini bestelemi-, 50'li y-llarda geleneksel „ark-lar“ toplam-- ve derlemi-tir. Kendi eserleri, güçlü politik karaktere sahiptir. Müzi-in yan-nda -iir yazm--, resim ve heykel yapm„-t“r. Bir çok -ilili ve uluslararas- sanatç- -ark„lar-n“ seslendirmi-tir. En tan„d“k „ark-s“ Gracias a la vida 'd-r.

Antonio Skármeta (1940), yazar ve Salvador Allende taraftar-. 1973 darbesinden sonra ülkeyi terketmi-tir. Diktatörle ilgili çok say-da roman ve hikaye yazm„-t“r. 2000 ile 2003 y„llar“ aras-nda, daha önce sürgünde bulundu-u Berlin'de konsolosluk görevinde bulunmu-tur.

Roberto Matta (1911-2002), 20. yüzy„l“n büyük sürrealist ressam-. Ayn- zamanda Salvador Dalí ve Federico Garcia Lorca'n-n arkada„-d“r.

Baz- önemli -ehirleri

-ili biyosfer koruma alanlar-

UNESCO Ülkede 8 bölgeyi do-al biyosfer rezervi ilan etmi-tir. Bunlar:

D-- ba„lant“lar

Wikimedia Commons'da
-ili ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.

Wikimedia-Atlas: -ili - Co-rafi ve tarihi haritalar

  1. REDIRECT -ablon:De icon
  1. REDIRECT -ablon:De icon
  1. REDIRECT -ablon:De icon

Kaynak



Güney Amerika Ülkeleri

Arjantin - Bolivya - Brezilya - Guyana - Ekvador - Falkland Adalar- - Frans“z Guyanas- - Kolombiya

Paraguay - Peru - Surinam - -ili - Uruguay - Venezuela



"http://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eili" adresinden al„nd“.


 

 

© 2008 EasyStarFind.com - all rights reserved.
Sitemape - Home - Disclaimer - Contact - Star Index